‘Heb ik dezelfde destructieve genen als mijn drugsverslaafde vader?’

Eén van de eerste scènes die hij draait is in Engeland, waar zijn vader is opgegroeid. Op de bank bij zijn oma nemen ze een doos met foto’s door. ‘Je loopt met dezelfde swagger als hij’, zegt ze. ‘Je vader liep rond alsof hij nergens bang voor was, maar dat was hij wel.’ Ze praat vol liefde over haar overleden zoon. Toch zegt ze tegen Joe: ‘Zo lang je maar niet té veel op hem gaat lijken.’

Voor Joe was dat moment even slikken. ‘Ik dacht: fuck, ik lijk écht op deze man’, vertelt hij. ‘Zowel mijn oma als mijn moeder zeggen dat ik precies hetzelfde loop als mijn vader. Dat vond ik zo raar om te horen, omdat ik een loopje echt zag als een ‘nurture-ding’, iets dat je jezelf hebt aangeleerd door te kijken naar anderen. Het voelt dubbel. Aan de ene kant is het mooi om te weten dat ik iets van mijn vader bij me draag, iemand die ook bijzonder geliefd was. Maar aan de andere kant dacht ik: als zoiets al in je genen kan zitten, wat zit er dan nog meer?’

Nature vs. nurture

De angst van Joe om zijn vader achterna te gaan, is volgens geneticus Abdel Abdellaoui niet helemaal onterecht. Iedereen is immers het product van zijn beide ouders. Maar om te zeggen dat Joe een veel grotere kans heeft om verslaafd te raken dan een ander, is te kort door de bocht. ‘Genen bepalen voor een deel hoe verslavingsgevoelig je bent, maar je omgeving is minstens zo belangrijk. Als je opgroeit in een omgeving met drugs, is de kans veel groter dat jij daar ook mee in aanraking komt.’

Abdellaoui doet veel onderzoek op het gebied van populatiegenetica. Hij vergelijkt het DNA van grote groepen mensen om te onderzoeken welke invloed genen spelen bij onderwerpen als sociaaleconomische status, verslaving en psychiatrische stoornissen. Hiervoor werkt hij met een Britse dataset, waarmee hij het DNA van zo’n half miljoen Britten door het hele Verenigde Koningrijk kan inzien. Wat hem daarin opvalt? Verslaving hangt voor een aanzienlijk deel samen met ongelijkheid.

‘In Engeland is de ongelijkheid heel groot, en dat zie je ook terug in de cijfers rondom verslaving. Als je daar in een arme wijk opgroeit, heb je een veel grotere kans op een drank of drugsverslaving. Vooral in de kolenmijnregio waar Joe’s vader vandaan komt zie je een hogere kans op verslaving. Tegelijkertijd is het moeilijk te zeggen of dat door genen of door omgeving komt. Mensen erven het DNA van hun ouders, maar blijven ook vaak in dezelfde omgeving. Hierdoor raken genetische effecten en omgevingseffecten verstrengeld met elkaar.’

Verslavingsgevoelig

Als Joe over zijn vader vertelt, krijgt hij vaak de opmerking: ‘dan zul jij wel heel voorzichtig zijn met drugs’. Maar dat is niet het geval. Joe: ‘Rond mijn 21e heb ik best veel geëxperimenteerd met drugs en ben ik iets te vaak dronken thuis gekomen. Ik dacht toen weleens: “Dit is niet zo goed”. Maar het is gelukkig nooit doorgeslagen. Ik denk dat de verslavingsgevoeligheid mij heeft overgeslagen.’

Het is een term die je vaak hoort: verslavingsgevoeligheid. Maar als verslaving wordt beïnvloed door zowel nature als nurture, wat betekent die gevoeligheid dan precies? Abdellaoui: ‘In je hersenen heb je verschillende beloningssystemen. Die worden aangesproken door dingen die goed voor je zijn, zoals sporten. Maar alcohol en drugs hacken die beloningssystemen als het ware. Ze zijn een shortcut naar datzelfde gevoel. Deze beloningssystemen bepalen hoe gevoelig jij bent voor drugs en alcohol, en worden weer beïnvloed door je genen.’

Ervaringsdeskundige

Zelf had Abdellaoui deze beloningssystemen ook niet altijd onder controle. Hij raakte verslaafd aan alcohol, maar wist er ook weer vanaf te komen. ‘Eigenlijk heb ik alcohol vervangen door sporten en werken, waardoor deze hersengebieden nu weer doen waar ze voor gemaakt zijn. Je zou dus kunnen stellen dat ik ook iemand ben die gevoelig is voor prikkels in het beloningssysteem.’

In het geval van Abdellaoui is zijn verslaving moeilijk te koppelen aan zijn omgeving. Hij groeide op in een religieus gezin waar helemaal geen alcohol werd gedronken. ‘Mijn broers en zussen hebben dezelfde genen, maar waren ook religieus. Dat is natuurlijk een heel bepalende omgevingsfactor. Je kan nog zo verslavingsgevoelig zijn, maar als je een middel nooit probeert zal je er ook niet verslaafd aan raken.’

Lot in eigen handen

Joe is niet zo bang dat hij, net als zijn vader, zal eindigen als drugsverslaafde. Waar hij wel bang voor is, zijn de destructieve trekken van zijn vader die leidden tot dat drugsgebruik. ‘Ik heb net als mijn vader veel stukgelopen relaties achter de rug. Ik leef met pieken en dalen en ben altijd op zoek naar iets. Ik ben soms bang dat dit altijd zo zal zijn. Maar het maken van deze documentaire heeft me wel gerustgesteld. Ik ben het leven gaan zien als een kleurplaat. Mijn ouders hebben misschien wel de lijnen uitgezet, maar ik bepaal zelf hoe ik die verder inkleur.’

Ook Abdellaoui heeft er vertrouwen in dat Joe zijn vader niet achterna zal gaan. ‘Joe is hier zo bewust mee bezig, dat weegt veel zwaarder dan genen. Schaamte en verstoppen zijn gevaarlijker als het gaat om verslaving. Dat weet ik als wetenschapper, maar vooral als ervaringsdeskundige. Joe doet het tegenovergestelde. Hij gaat de confrontatie aan en documenteert die bovendien voor de buitenwereld. Dat is het ultieme bewijs dat je meer bent dan je genen en dat je het lot in eigen handen hebt.’