‘Zijn we bezig om het leven te verlengen, of vooral om langer niet dood te gaan?’

Het decor van Hoelang nog is de spreekkamer van internist-oncoloog Eric Geijteman. Aan zijn tafel worden fijne en moeilijke gesprekken gevoerd, er wordt gehuild en soms gelachen. En er worden keuzes gemaakt die niemand wil maken. Kies je voor een volgende, zware chemobehandeling of laat je het behandelen los?

Voor regisseur Van Koevorden is deze plek niet onbekend. Ongeveer vijf jaar geleden zat hij aan de andere kant van de tafel, toen zijn moeder ziek werd. Van Koevorden: ‘Ik zat samen met mijn moeder, vader en broer aan ongeveer dezelfde tafel. Ik merkte dat we de woorden van de arts allemaal anders beleefden. Zelf had ik vooral de behoefte om afscheid te nemen van mijn moeder, terwijl zij hoopte het volgende wonder te worden dat aan de statistieken zou ontsnappen. Dat kon behoorlijk botsen. Daar ontstond het idee voor deze film. Ik vroeg me af: Verlengen we echt iemands leven? Of zijn we vooral bezig om zo lang mogelijk niet dood te gaan.’

Van Koevorden besloot die vraag samen met zijn goede vriend Tim Blaauw te onderzoeken, die researcher en assistent-regisseur werd. Deels uit praktische overwegingen, maar vooral omdat Van Koevorden dit intense maakproces niet alleen wilde doormaken.

Blaauw: ‘Ik werk in de media, maar ook als geestelijk verzorger. In die rol begeleid ik mensen die op sterven liggen. Ik had er zelf nog niet aan gedacht, maar Niels zag hoe goed die twee kanten van mij bij de film aansluiten.’ Samen hielden ze intensief contact met de hoofdpersonen en hun nabestaanden. Dat was een emotionele klus: meerdere hoofdpersonen overleden voordat de film was afgerond.

Vijf mensen, vijf manieren van omgaan met ziekte
De hoofdpersonen – Ben, Rob, Tilly, Marian en Rein – hadden allemaal hun eigen redenen om aan de documentaire mee te werken, vertelt Blaauw. ‘Sommigen hadden al eerder kanker gehad en wilden laten zien wat het ziekteproces met je doet. Anderen dachten: deze ziekte is zo zinloos, misschien kan ik op deze manier tenminste nog iets betekenen. En weer anderen waren nuchterder, zoals Rein. Hij hield wel van een goed project en had niets te verbergen, zei hij.’

Voor Van Koevorden en Blaauw was het belangrijk dat de hoofdpersonen allemaal anders met hun ziekte omgaan. Van Koevorden: ‘De een wil alles het liefst negeren, de ander accepteert de situatie en weer iemand anders wil juist alles uitproberen om langer te leven’. Die diversiteit wil ik laten zien.’ Blaauw vult aan: ‘Er zijn achttien miljoen Nederlanders en er zijn ook achttien miljoen manieren om hiermee om te gaan.’

© KRO-NCRV

De familie Liu – een vader, zijn ex-vrouw en hun twee volwassen kinderen – voelde voor Van Koevorden het meest als een spiegel. ‘In deze familie herkende ik veel van de situatie met mijn moeder en de familiedynamieken die bij ons speelden. Als ik de film opnieuw bekijk, raken zij me keer op keer. Maar ook de anderen raken me ieder op hun eigen manier.’

Waarom alles zich in één kamer afspeelt
De documentaire speelt zich volledig af binnen de muren van één spreekkamer. Dat was een heel bewuste keuze, legt Van Koevorden uit. ‘Natuurlijk kun je in beeld brengen hoe iemand voor het laatst kerst viert, nog een keer een verre reis maakt of thuis de ramen staat te lappen. Maar ik vind het mooier als de hoofdpersonen daarover vertellen en de kijker zich er een voorstelling van kan maken. Door niet te laten zien in wat voor huis iemand woont, krijgen deze mensen een soort gelijkwaardigheid.'

Een bijzondere cameraopstelling zorgt ervoor dat je de hoofdpersonen recht aankijkt. De patiënten zaten niet tegenover arts Eric Geijteman, maar voor een scherm waarop zijn gezicht te zien was. Zo spraken ze ongemerkt rechtstreeks in de camera, terwijl de arts gewoon in dezelfde ruimte aanwezig was. Daardoor veranderde er weinig aan de gesprekken.

Rouwen tijdens het maken
Van Koevorden en Blaauw bouwden een hechte band op met de hoofdpersonen en hun nabestaanden. Ze bezochten mensen thuis, aan hun sterfbed, in hospices en bij uitvaarten. Emotioneel gezien kon dat zwaar zijn, vertelt Van Koevorden. ‘Ik was vaak behoorlijk gesloopt. Het raakte erg aan mijn eigen rouw om mijn moeder.’ Tegelijkertijd was het troostrijk om dit samen met Blaauw door te maken.

Tijdens het maakproces verloor Blaauw zelf ook nog zijn broer. Blaauw: ‘We zijn het hele proces door aan het rouwen geweest. Om onze eigen verliezen, om de hoofdpersonen die we hebben leren kennen en ook op een hoger niveau: om het besef dat we verliefd worden op mensen en ze ook weer moeten loslaten. Dat klinkt misschien heel zwaar, maar het was ook helend en mooi. Rondom de dood valt nog veel te ontdekken.’

© KRO-NCRV

Omgaan met de dood
Een van de dilemma’s waarmee de hoofdpersonen worstelen, is ook een vraag waar Van Koevorden zelf mee zat: hoelang ga je door met behandelen? En wanneer weegt de kwaliteit van leven zwaarder dan de duur ervan? ‘Ik denk dat we als maatschappij steeds verder verwijderd raken van het proces van sterven. We hebben vijftig draaidagen gehad in de spreekkamer van Geijteman, en het woord “dood” is niet één keer gevallen.’

Blaauw hoopt dat de film kijkers aan het denken zet over de vraag hoe zij zelf met zo’n situatie zouden omgaan. ‘In de Nederlandse cultuur hebben we niet veel rituelen of tradities om met deze laatste fase om te gaan. We moffelen die vaak weg omdat ze pijnlijk is. Toch hoop ik dat deze film uitnodigt tot reflectie.’

Voor Van Koevorden was het maken van de film ook een manier om terug te keren naar de spreekkamer waar hij met zijn moeder zat. ‘Dankzij de hoofdpersonen van deze film sta ik milder tegenover de keuzes die mijn moeder toen heeft gemaakt. Ze hebben me doen inzien dat hoe moeilijk de situatie ook is, de wil om te leven een heel diep menselijk instinct is.’