“Mijn familie kende mijn moeder ook van vóór haar verslaving, maar ik niet”
In gesprek met regisseur Fee Janssen over de persoonlijke documentaire 'Tussen liefde en leegte'.
De moeder van Fee Janssen overleed aan een alcoholverslaving. Veertien jaar later onderzoekt ze wie zij eigenlijk was. Niet als verslaafde, maar als vriendin, zus en vrouw. Door middel van intieme telefoongesprekken met familie en vrienden probeert ze een beter beeld te krijgen van de vrouw die haar ter wereld bracht. NPO Doc sprak met Fee over het maakproces
De documentaire is opgebouwd uit telefoongesprekken, zonder de geïnterviewden – je vader, tante en een vriendin van je moeder - in beeld te zien. Waarom koos je daarvoor?
‘Ik wist meteen dat ik zonder talking heads wilde werken. Ik vind het interessant als de vorm net even anders is, en het past ook bij dit verhaal. Ik ben bang dat interviews in beeld te letterlijk of afleidend worden. Met de telefoongesprekken krijgt de kijker meer ruimte om het verhaal echt in zich op te nemen. Daarnaast wil ik een gevoel van nostalgie oproepen. Dat werkt voor mij beter met het geluid van een telefoongesprek dan met een gewone voice-over.’
Over die gesprekken heen zie je beelden van de Zeeuwse kust. Waarom juist Zeeland?
‘Mijn moeder komt uit Zeeland en heeft daar een groot deel van haar jeugd doorgebracht. Ik kom er zelf ook vaak, omdat er nog familie woont. Het is een plek die ik heel sterk met haar associeer. Als ik daar ben, voelt het soms alsof ze dichtbij is. Omdat ik met deze documentaire dichter bij haar wil komen, voelen die beelden heel vanzelfsprekend.’
De gesprekken voer je onder meer met je vader, tante en een vriendin van je moeder. Hoe reageerden zij toen je hen vroeg mee te werken?
‘Ik vond het heel spannend om te vragen, omdat het voor iedereen een emotioneel en beladen onderwerp is. Maar ik wist dat ze me steunen, of ze nu meedoen of niet. Uiteindelijk deden ze allemaal mee en hebben ze dat met veel liefde gedaan, daar ben ik ontzettend dankbaar voor.’
Denk je dat je familie iets heeft gehad aan het maken van deze film?
‘Ja, dat denk ik wel. Het was eigenlijk de eerste keer dat we echt met elkaar praatten over haar dood, en dat heeft ons dichter bij elkaar gebracht. We realiseerden ons ook dat we allemaal een heel ander beeld van mijn moeder hadden. Mijn familie kende mijn moeder ook vóór haar verslaving, maar ik niet. Mijn herinneringen worden juist heel erg bepaald door die verslaving.'
Als kind begrijp je niet waarom je moeder in een afkickkliniek zit, in het ziekenhuis ligt door haar alcoholgebruik, of een afspraak last minute afzegt zonder reden.
Op welke manier zag jij je moeder?
'Ik kan me alleen de laatste periode van haar leven herinneren, en toen ging het heel slecht met haar. Ik geloof niet dat ze ooit dronken was in mijn bijzijn, maar vanwege de verslaving lukte het haar niet om er echt voor mij te zijn. Als kind begrijp je niet waarom je moeder in een afkickkliniek zit, in het ziekenhuis ligt door haar alcoholgebruik, of een afspraak last minute afzegt zonder reden.'
Wat voor vrouw zag je terug op de videobeelden, van voor de verslaving?
'Op de videobeelden zie je haar echt als een hele lieve, zorgzame en zachte vrouw. Echt een moeder. Zo heb ik haar eigenlijk nooit gekend. Het voelde tijdens het kijken bijna alsof ik niet naar mijn eigen leven keek, maar naar dat van iemand anders.'
'Ik ben erachter gekomen hoe energiek, knap en levendig ze was. En dat ik in best veel op haar lijk. Zij keek vaak eerst de kat uit de boom, en dat heb ik ook. En het creatieve delen we ook. Zij was visagiste op filmsets, ik vind het dan ook best wel toevallig dat ik ook in de film ben gaan werken.'
Wat deed het met je om die beelden te zien en verhalen te horen?
'Ik zat er heel erg tegenop om de beelden te zien, ik had geen idee wat ik kon verwachten. Al die jaren was ik er niet echt mee bezig geweest en ik had veel herinneringen verdrongen, omdat het te pijnlijk en emotioneel was om aan haar te denken.'
'Maar tijdens het kijken voelde ik gelijk een soort opluchting. Het was juist heel fijn om haar te zien. Tegelijk is het ook lastig, omdat ik nu meer heb om echt te missen. In januari was haar sterfdag, de eerste na het maken van de documentaire. Die dag had meer emotionele lading dan normaal. Maar nu kan ik haar in ieder geval herinneren zoals ze echt was, en dat is denk ik het belangrijkste.'
Ik hoop dat mensen die zelf met verslaving te maken hebben, of iemand in hun omgeving hebben die verslaafd is, herkenning vinden in deze documentaire.
Ben je anders naar haar verslaving gaan kijken?
‘Ik denk het wel. Al begreep ik vóór de documentaire al dat verslaving een ziekte is. Als kind vond ik het moeilijk dat ze niet beter kon worden voor mij, maar ik wist ook dat ze er niet voor koos. Deze documentaire bevestigt voor mij vooral dat dingen niet zijn gelopen zoals ze wilde en dat ze er weinig aan kon doen.’
Wat hoop je dat kijkers meenemen uit de film?
‘Ik hoop dat mensen die kampen met een verslaving, of iemand kennen die verslaafd is, herkenning vinden in deze documentaire. Er wordt nog altijd weinig over gesproken en er rust nog steeds een taboe op. Ik hoop dat deze film kan bijdragen aan meer begrip en gesprekken op gang brengt.’
‘Daarnaast hoop ik dat mensen beseffen hoe belangrijk hun dierbaren zijn. En dat het belangrijk is om herinneringen levend te houden. Als je jong een ouder verliest, ga je vaak snel door met je leven. Soms omdat het te pijnlijk is om stil te staan bij het verlies. Als je ouder bent merk je hoe waardevol het is om die herinneringen te bewaren en die liefde te blijven voelen.’
Kijk 'Tussen liefde en leegte' op NPO Doc
Veertien jaar na het overlijden van haar moeder aan alcoholverslaving gaat Fee op zoek naar wie haar moeder was.