Geld raakt niet alleen je portemonnee, maar ook vriendschap en identiteit
Financieel journalist Malu de Bont over de korte documentaire ‘Tikkie gevoelig’
Veertien vrienden, twee nachtjes weg en één vraag: wie betaalt wat? In de korte documentaire ‘Tikkie Gevoelig’ van Milou Gevers bespreekt een vriendengroep hoe er tijdens een weekendje weg ruzie over geld kon ontstaan. Waarom is het zo lastig om met je vrienden over geld te praten? NPO Doc bespreekt het met Malu de Bont, financieel journalist en auteur van het boek 'Je verdiende loon'.
Al ruim twintig jaar zijn ze bevriend, de vriendengroep uit Tikkie Gevoelig. Op de middelbare school legden ze hun laatste euro’s bij elkaar en deelden ze één patatje. Nu zijn ze in de dertig. Sommigen krijgen kinderen, kopen een huis, ontvangen een erfenis of hebben een goedbetaalde baan. Anderen hebben het minder breed. Langzaam worden de verschillen in inkomen en vermogen steeds duidelijker, en dat begint te knellen. Journalist en schrijver Malu de Bont ziet dit vaker voorkomen in deze leeftijdsfase.
Geld raakt aan identiteit
In ‘Tikkie Gevoelig’ ontstaat er discussie wanneer na een weekendje weg de kosten verdeeld worden. Een van de vrienden heeft uit zichzelf voor veel geld zalm en oesters gehaald, en verwacht dat de anderen daaraan meebetalen. Wat maakt dit zo lastig om over te praten? ‘Wat ik in deze documentaire mis zie gaan, is dat mensen hun eigenwaarde en identiteit verbinden aan hun financiële situatie,’ vertelt Malu de Bont. ‘Ik besteed veel geld aan een feestje, want ik ben een levensgenieter. Of juist: ik houd mijn mond als ik financieel eigenlijk niet mee kan komen, want ik wil geen partypooper zijn.’
Dat maakt het volgens De Bont zo moeilijk om binnen vriendengroepen open en eerlijk over geld te praten. ‘We leven in een neoliberaal-kapitalistische tijd. We geloven als maatschappij in de vrije markt en in het idee dat met genoeg talent, discipline en ambitie, de markt je beloont. Als jij genoeg geld hebt, dan zal je dus wel iets goed hebben gedaan. En als je minder te besteden hebt, doe je blijkbaar iets verkeerd.’
Ik denk dat we het er allemaal over eens zijn dat een leraar of een zorgmedewerker meer waarde toevoegt aan de maatschappij dan een financieel handelaar die speculeert op nullen en enen en daar een godsvermogen mee verdient.
Maar zo zit het niet volgens De Bont: ‘Ik denk dat we het er allemaal over eens zijn dat een leraar of een zorgmedewerker meer waarde toevoegt aan de maatschappij dan een financieel handelaar die speculeert op nullen en enen en daar een godsvermogen mee verdient,’ stelt De Bont. ‘Toch koppelen wij onze eigenwaarde aan wat we te besteden hebben. Dat is het liberale narratief waarmee onze generatie is opgegroeid, en het is heel lastig om dat los te laten.’
Verschil tussen inkomen en vermogen
Dat narratief is ontstaan in een tijd die niet meer past bij ons huidige financiële tijdperk, legt De Bont uit. ‘Je hebt inkomen en je hebt vermogen. In de jaren 80 en 90, de tijd waarin onze ouders aan het werk waren, kon je heel ver komen met alleen je inkomen. Je kon er een huis mee kopen, dat vervolgens ook nog eens meer waard werd en waarmee vermogen werd opgebouwd. Wij zijn de eerste generatie twintigers en dertigers voor wie inkomen alleen niet meer genoeg is om een huis te kopen. Op deze woningmarkt heb je vermogen nodig. Jonge mensen met ouders die hen kunnen helpen bij het kopen van een woning hebben daardoor een grote voorsprong.’ De will haves en de won’t haves noemt De Bont ze in haar boek.
Iedereen zijn eigen bv
Ons zelfbeeld loopt daar alleen op achter, ziet De Bont. ‘We geloven nog altijd heilig dat we in een beschaafd Westers land wonen waar, ondanks een aantal verschillen, iedereen min of meer dezelfde kansen heeft.’
Daarom wil De Bont ook niet beweren dat de will haves de grote geluksvogels zijn en de won’t haves niet. ‘We geloven als samenleving ontzettend in individuele maakbaarheid. Waar we eerder in religie een collectief ideaal vonden, zit dat nu heel erg in onszelf. We zijn zelf het project geworden, waarin we telkens streven naar de nét betere versie van onszelf. We willen het gevoel hebben dat we alles in het leven zelf hebben bereikt. Juist dat is voor de will haves een worsteling. Een won’t have kan veel makkelijker prestaties aan zichzelf toeschrijven. Een will have weet nooit helemaal zeker of wat zij hebben bereikt in het leven aan henzelf te danken is, of aan hun ouders.’
Juist als er financiële verschillen zijn, kun je veel van elkaar leren.
Hoe overbrug je financiële verschillen?
Maar hoe zorg je er dan voor dat je deze verschillen binnen je vriendengroep wél overbrugt? De Bont: ‘Verdiep je een beetje in geschiedenis en politiek. Als je een realistischer beeld hebt van de individuele maakbaarheidsmythe, kun je ook empathischer naar jezelf en naar anderen kijken. Dan is het tijd om het gesprek met je vrienden aan te gaan. Het belangrijkste is dat je met oprechte nieuwsgierigheid luistert. Juist als er financiële verschillen zijn, kun je veel van elkaar leren. Je vriend die minder te besteden heeft weet waarschijnlijk heel goed hoe je met weinig geld een heel leuk weekend kunt organiseren, en andersom – als je minder te besteden hebt, is het fijn als een vriend je kan laten zien hoe het óók kan.’
Voor de vriendengroep uit Tikkie gevoelig heeft De Bont ook een concrete tip. ‘Spreek aan het begin van het weekend een bedrag af waarmee jullie het gaan doen en houd daarbij de kleinste portemonnee aan. Als iemand graag oesters of zalm meeneemt, is dat helemaal goed, maar dan is dat wel een cadeau aan je vrienden. Op deze manier hoeven de mensen die minder te besteden hebben zich niet schuldig te voelen.’
