Deze nieuwe docu's tipt de redactie in november

© Olivia Mos

Een documentaire die je eigen hartslag zal doen versnellen. In Hartslag van een ander volg je als kijker de weg die een donorhart aflegt. Vanaf het moment dat iemand overlijdt, door de handen van verschillende artsen, scheurend over de weg, door de lucht en uiteindelijk in de borstkast van een ander.

Tijdens het kijken komt een vraag steeds weer boven. Hoe is het Mos gelukt toestemming te krijgen om zó dichtbij te komen? Al in de eerste minuten van de film is te zien hoe het hart open, bloot en kwetsbaar aan een machine ligt. Dat maakt de film ook meteen minder geschikt voor mensen die niet tegen bloed kunnen.

Het hele proces is één grote race tegen de klok en er is in de montage voor gezorgd dat je dat geen moment vergeet. Tikkende klokken, het bliepen van het ziekenhuisapparatuur en het ritmisch pompen van het hart maken dat je helemaal wordt meegezogen. Wanneer een auto die klaar zou moeten staan om het hart te vervoeren er niet is, wil je bijna zelf in de auto stappen. Want, zoals een van de medici zegt: elke minuut dat het hart buiten een lichaam pompt, betekent een paar uur minder leven voor de ontvanger.

En zo maakt Hartslag van een ander duidelijk dat ook ingewikkelde ingrepen als deze nog altijd mensenwerk zijn. De ongemakkelijke gesprekjes en nerveus tikkende voeten van artsen dragen daaraan bij. De spanning is om te snijden als het hart dan eindelijk in het lichaam van de ontvanger zit, en het nog maar de vraag is of het weer zal gaan kloppen.

Olivia Mos | HUMAN | 2026 | 27 minuten

© DOC NYC

Alsof je een weg door harde rotsen probeert te hakken. Zo voelt het voor de Iraanse Sara om de eeuwenoude tradities in haar dorp te veranderen: langzaam en pijnlijk. Ze vindt het vreselijk om te zien hoe meisjes van nog geen 11 jaar worden uitgehuwelijkt en is standvastig om verandering teweeg te brengen. Maar, het patriarchaat is ook standvastig.

Sara valt nogal op in haar kleine traditionele dorp in het Noordwesten van Iran. Ze rijdt motor, draagt wat ze wil, is gescheiden en woont alleen. En dan krijgt ze ook nog eens voor elkaar wat geen enkele vrouw voor haar deed: ze wordt met een flinke meerderheid verkozen in de gemeenteraad. In een heerlijke, hoopvolle scene brengt ze een kleine revolutie te weeg door een gasleiding aan te leggen in het dorp, maar dan wel alleen voor de mannen die hun huis ook op naam van hun vrouw laten zetten.

Maar zoals zo vaak bij grote veranderingen, stuit ze ook op weerstand. De andere mannen in de gemeenteraad – waaronder haar eigen broertje – laten geen kans onbenut om duidelijk te maken dat zij als middelmatige man nog altijd meer macht hebben dan Sara. Geeft zij de opdracht voor een rond park? Dan maken zij het park vierkant. En als ze niet zwicht onder hun pesterijen, wordt er een anonieme klacht ingediend die haar hele reputatie op het spel zet.

Het maakt deze documentaire soms frustrerend om naar te kijken. Toch is hoopvol het gevoel dat het meest blijft hangen. Hoopvol vanwege de jonge jongens die Sara toeroepen dat ze op haar gestemd hebben, vanwege de ouders die wél willen dat hun dochter naar de universiteit gaat en vanwege de nieuwe generatie jonge meiden die op een motor de zonsondergang tegemoet rijden.

Sara Khaki en Mohammadreza Eyni | HUMAN | 2025 | 94 minuten

© Sam Schoo

Voel jij weleens nostalgie naar een tijd die je zelf niet hebt meegemaakt? De drie jongens in de korte documentaire Rockabilly Babies wel. Hun uiterlijk verraadt meteen naar welke tijd dat is. Hun kapsels zijn strak achterovergekamd in een vetkuif, ze dragen kleurrijke overhemden en regelmatig bungelt er nonchalant een sigaret in een mondhoek. Ze lijken recht van de set van Grease gewandeld.

Als in een roadmovie volgen we hoofdpersonen Jiri, Nick en Kevin in hun oude Amerikaanse wagen van plek naar plek: van de kappersstoel waar hun kenmerkende kapsels tot in detail worden bijgewerkt, naar de tattooshop en een bar waar gelijkgestemden zich rond de jukebox verzamelen. Op deze plekken vallen ze nergens uit de toon, maar als de jongens de stad in gaan wordt het contrast duidelijk. Tussen de zakenmannen in pak, tieners op Nikes en mensen die al slenterend naar hun telefoon staren, lijken de drie wel van een andere planeet te komen.

En zo voelen ze zich ook, blijkt uit hun gesprekken. ‘Ik voel wel afstand tot de maatschappij’, geeft een van de jongens toe. De ander wil het absoluut niet hebben over thema’s als politiek, racisme en seksisme.

Dat zijn thema’s die spelen in de echte wereld, maar niet in hun subcultuur. Het maakt duidelijk dat deze levensstijl niet alleen voortkomt uit fascinatie, maar ook uit escapisme. Een heerlijke documentaire voor wie zelf een kwartiertje wilt ontsnappen uit de werkelijkheid.

Sam Schoo | Makers van Morgen | 2026 | 16 minuten

© NTR

In 1889 wordt een bijzondere foto gemaakt van de 104-jarige Affiba Dompig, op dat moment de oudste vrouw van Paramaribo. Op deze foto zit ze in een koets, omringd door drie generaties vrouwelijke nakomelingen. Dat hun gezichten en namen te zien zijn in het Rijksmuseum is bijzonder. De meeste tot slaaf gemaakten en hun kinderen zijn namelijk nooit opgenomen in de geschiedenis.

Ontwikkelingspsycholoog Joan Windzak is een directe nakomeling van Affiba. In deze documentaire van regisseur Ida Does gaat ze op zoek naar de levens van de vrouwen die haar voorgingen. Ze duikt in archieven en museumcollecties in Nederland en Suriname en haalt met familieleden herinneringen en verhalen op.

Al snel blijkt hoe moeilijk het is om de ontbrekende puzzelstukjes te vinden. Affiba werd geboren in slavernij en was 42 jaar toen haar partner haar vrijheid kocht. ‘Dat het zo moeilijk is om de namen te koppelen aan foto’s van de Afrikaanse bedienden en dat die namen nooit zijn opgeschreven, zegt heel veel over hoe mensen in die tijd dachten’, vertelt een conservator van het Rijksmuseum.

Deze documentaire maakt duidelijk hoe zeer wij leunen op de schouders van onze voorouders en hoe die geschiedenis voor de meeste tot slaaf gemaakten ontbreekt. Het geeft ook zin om in je eigen geschiedenis in te duiken. Want zoals een vrouw op de markt van Paramaribo tegen Joan zegt:  ‘God gaat voor mij, de geesten waken achter mij.’

Ida Does | NTR | 2026 | 53 minuten

Met IDFA in aantocht mag deze documentaire, die in 2025 de prijs voor Beste Film won, niet ontbreken. In A Fox Under a Pink Moon volgen we de zestienjarige Afghaanse kunstenaar Soraya, die al vijf jaar probeert Iran te ontvluchten om zich bij haar moeder in Oostenrijk te voegen. Ondertussen leeft ze in een gewelddadig huwelijk, maar blijft ze dromen van een ander leven.

Zelfs op de meest onmogelijke plekken maakt Soraya kunst. In de kleine, donkere en stikhete ruimtes waar ze met andere families wacht op mensensmokkelaars, verschijnen tekeningen en sculpturen. Met haar mobiele telefoon filmt ze haar vluchtpogingen, maar ook de momenten waarop ze zingt en danst. De vos, de roze maan en de clown die steeds terugkeren in haar werk, vergezellen haar onderweg.

Regisseur Mehrdad Oskouei verweeft Soraya’s zelfgemaakte beelden met haar kunstwerken en surrealistische animaties. De film is daarmee een samenwerking: Soraya staat niet alleen voor de camera, maar ook als cameravrouw en regisseur op de aftiteling. Ook in de shots die Soraya zelf met beperkte middelen draait is haar creativiteit voelbaar. Bijvoorbeeld wanneer ze mede-vluchtelingen en profile en tegen het licht in interviewt, waardoor zijn anoniem hun verhaal kunnen doen.

Dat maakt A Fox Under a Pink Moon tot een intiem zelfportret, waarin Soraya ondanks alles de regie over haar eigen verhaal probeert te houden. En dat is gelukt: dit jaar is niet alleen haar film, maar ook Soraya zelf én haar kunst op IDFA te vinden.

Mehrdad Oskouei en Soraya Akhalaghi | VPRO | 2025 | 74 minuten