‘Je merkt pas hoe ingewikkeld het systeem is als je er net buiten valt’

Hoe kwam je op het idee voor de documentaire Klantreis?
Ton van Zantvoort: ‘Het viel mij op dat er veel films zijn gemaakt over de reis die vluchtelingen maken voordat ze in Nederland aankomen en over de maatschappelijke onrust áls ze hier zijn. Die onrust hangt blijkbaar samen met het idee dat nieuwkomers vaak niet ingeburgerd zijn. Ik vroeg me af: wanneer is iemand ingeburgerd?'

'Toen ik vier jaar geleden aan deze film begon was de nieuwe inburgergingswet van 2021 het uitgangspunt. Voor 2021 kregen mensen een budget om in te burgeren, met gevolg dat allerlei malafide taalschooltjes ‘inburgeringsdiploma’s’ aanboden. Dat leidde natuurlijk niet tot succesvolle inburgering.

Vanaf 2021 kwam de verantwoordelijkheid daarom bij gemeentes te liggen. Ik vroeg me af hoe gemeentes dat aanpakken. Tijdens mijn research kreeg ik het inburgeringstraject ‘Klantreis’ van de gemeente Breda onder ogen. Dat bestaat uit een onbegrijpelijke routekaart. Ik dacht: als ik het al niet snap, hoe moeten mensen die de taal niet spreken het dan snappen?’

De term ‘klantreis’ is afkomstig uit de marketing. Waarom is het ook de naam van een inburgeringstraject én van jouw film?
‘Ik vond het een grappige titel. In de marketingwereld brengt een klantreis in kaart welke route een klant aflegt om een product te kopen. Het feit dat de inburgeraar nu ‘klant’ wordt heeft iets komisch. Het gaat mij in de documentaire niet zozeer om het individuele verhaal van de statushouders, maar om het systeem waarin zij terechtkomen. Onze maatschappij probeert alles in hokjes en schema’s in te delen om zo ergens grip op te krijgen. Maar die grip komt er niet. Klantreis laat zien hoe ingewikkeld het systeem is. De documentaire gaat dus niet alleen over inburgering, het gaat over Nederland.’

In de documentaire zien we hoe statushouders uitleg krijgen hoe ze met de bus reizen, wat typisch Nederlands eten is en hoe ze de vogeltjesdans moeten doen. Zijn er onderdelen van de Klantreis waarover jij je hebt verbaasd?
‘Dit zijn de grappige voorbeelden die iedereen er uitpikt. Als je ziet hoe de buschauffeur uitleg geeft aan de statushouders, lijkt het een beetje alsof hij ze als een stel kinderen behandelt. Deze workshops blijven echter beter hangen bij de vluchtelingen dan de meeste andere lessen. Tegelijkertijd hebben veel vluchtelingen daarvoor al twee jaar lang in een AZC gezeten. Ze weten inmiddels dondersgoed hoe je in Nederland met de bus reist.

De workshops zijn maar een klein onderdeel van het traject, maar laten goed zien hoe versnipperd de ‘Klantreis’ is. Iedereen werkt op zijn eigen eilandje en niemand heeft het totaaloverzicht. De statushouder doorloopt het wel, maar vaak kunnen die het ook niet volgen omdat vanaf de eerste dag alle communicatie in het Nederlands is. Daar verbaasde ik me nog het meeste over.’

© Newton Film

In de film zien we ook medewerkers van de gemeente Breda en andere instanties. Was het moeilijk om daarvoor toestemming te krijgen?
‘Ik wilde verschillende aspecten van inburgering laten zien door niet alleen de nieuwkomers te volgen, maar ook juist hun interactie met de ambtenaren en andere instanties. Iedereen doet zijn best, maar de werkdruk is enorm hoog. Het duurde anderhalf jaar voordat ik toestemming kreeg om te draaien. Toen ik eenmaal mocht filmen, waren veel mensen die mee zouden werken alweer weg of zaten thuis met een burn-out. Maar de vluchtelingen die ik mocht filmen, ging al starten aan het inburgeringstraject. Dat was heel hectisch, want er was geen tijd om nieuwe mensen te leren kennen.

Daarnaast gingen er veel andere dingen verkeerd. De opstartklas die het Syrische gezin zou gaan volgen, werd wegbezuinigd. Nadat ik het gezin al een jaar filmde, vroegen sommige mensen binnen de gemeente zich opeens af of dat vanwege de AVG wel kon. Daarnaast moest ik me als regisseur en producent in administratieve bochten wringen om steeds weer aan de verschillende voorwaarden van fondsen en omroepen te voldoen.’

Er zit dus een parallel in het maakproces én het verhaal van je film?
‘Je zou kunnen stellen dat veel van mijn films een soort zelfportretten zijn. In mijn documentaire Schapenheld worstelt schapenherder Stijn ook met het systeem waar hij juist buiten wil blijven. En in Een bloeiende handel laat ik zien hoe de hoofdpersonen gevangen zitten in de bloemenindustrie.

Ik wil als regisseur gewoon films maken, maar ben negentig procent van de tijd bezig met administratie, financiering en marketing. Ook ik loop vaak bij instanties tegen muren op. Je merkt pas echt hoe ingewikkeld en onduidelijk het systeem is als je er net buiten valt. De statushouders uit de film hebben dat al helemaal, want die spreken de taal nog niet. Ze komen in een wirwar van regels en loketten terecht.’

Wat hoop je met de documentaire te bereiken?
‘Ik wil kijkers aan het denken zetten over hoe ingewikkeld Nederland is ingericht en hoe we sommige systemen tot een doolhof hebben gemaakt. Mijn film geeft niet een directe oplossing, maar kaart iets aan. Er komen ook allerlei impactvertoningen met nagesprekken. Tot nu toe krijg ik alleen maar positieve reacties van de instanties, want de problemen die de film aankaart zijn voor velen heel herkenbaar. Iedereen worstelt met het systeem en iedereen wil het beter maken.’

De documentaire Klantreis gaat 21 maart in première tijdens het Movies that Matter Festival in Den Haag en draait vanaf 23 april in bijna veertig Nederlandse bioscopen.