‘Deze film maken was de beste manier om het intergenerationeel trauma te doorbreken’

Filmmaker Dawood Hilmandi werd geboren in Afghanistan, waar hij opgroeide met zijn vader, moeder en twaalf broers en zussen. Door zijn ouders wordt Hilmandi trots met ‘Paikar’, wat ‘oorlog’ of ‘krijger’ betekent, aangesproken. Maar oorlog blijkt een terugkerende last voor het gezin.

Hilmandi’s vader was een commandant bij de Islamitische verzetsstrijders Moedjahedjen. Als hij zich terugtrekt uit de uitzichtloze strijd, vlucht het gezin naar Iran. Op dertienjarige leeftijd vlucht Hilmandi nogmaals, maar dit keer vanwege het strenge opvoedregime van zijn vader. Samen met zijn oudere broer Aboozar Amini komt hij in Amsterdam terecht. Beiden zijn nu filmmaker.

© BALDR Film/Paikar

Op welk moment besloot je het contact met je vader te willen herstellen?
Dawood Hilmandi: ‘Ik merkte dat mijn eigen leven in Amsterdam vastliep. Vanwege mijn islamitische naam kreeg ik vaak minder kansen. In mijn werk voelde ik me ook al niet vrij genoeg om eigen keuzes te maken. Het was alsof ik een soort zelfcensuur hanteerde, net zoals mijn vader vroeger strenge regels hanteerde. De beperkingen stapelden zich op.

Daarnaast groeide het gevoel dat vrijheid ook in de westerse samenleving altijd beperkt blijft, bijvoorbeeld door invloeden vanuit de V.S. en Israël. Al deze bewustwordingen resulteerden in een innerlijk conflict. Ik vroeg me af: waarom ben ik hier en niet bij mijn ouders? Ik wilde terug naar de bron.’

Je besluit je ouders op te zoeken in Iran, met camera. Hoe veel moeilijker maakte de camera het contact?
‘In het begin wilde hij niets op camera zeggen, behalve over religieuze zaken. Dan mocht ik er wel tien camera’s bij halen. Mijn vader had een sterke muur om zich heen opgetrokken. Zodra ik naar zijn gevoelens en verleden vroeg, kregen we ruzie. Toch gaf ik niet op.

Mijn vader was vroeger al geen toegankelijke man, vooral niet voor zijn kinderen. Hij was een soort dictator met wie geen dialoog mogelijk was. Ik realiseerde me al snel dat ik mijn manier van bevragen moest aanpassen. Dus vroeg ik wat hij van míj verlangde. Vervolgens stelde hij allemaal voorwaarden op. Zo moest ik bijvoorbeeld beginnen met bidden, op pelgrimstocht en nog meer ‘tests’ afleggen. Het heeft me in totaal drie jaar gekost om meer toenadering tot hem te krijgen.’

Was er een keerpunt waarop je je realiseerde dat je vader de camera wel accepteerde?
‘Dat is een bizar verhaal. Onze familie hoorde op een gegeven moment dat er iets met onze halfbroer Ehsan in Athene gebeurd was. Maar niemand wist precies wat. Toen kwam ik er na een heel lange zoektocht achter dat hij overleden was en regelde ik dat zijn lichaam naar Kabul werd gevlogen.

Toen mijn vader zich realiseerde hoeveel moeite ik had gedaan, veranderde er iets in hem. Zijn eisen werden milder en hij begon te praten. Soms sommeerde hij mij via-via: “Zeg Dawood dat hij met zijn camera komt.” Voor mijn gevoel had ik niet iets buitengewoons gedaan, dus zijn gedrag verbaasde me. Maar ik dacht: mooi, eindelijk kan ik met hem in gesprek.’

In de film reizen jullie samen terug naar Afghanistan en lijkt je vader zich steeds meer open te stellen. Hoe kijk jij daar nu op terug?
‘Doordat ik steeds dichter bij mijn vaders gevoel kwam, veranderde hij voor mij van dictator in mens. Hij heeft niet alleen een zware jeugd gehad, maar hij heeft ook een oorlogstrauma, immigratietrauma en intergenerationeel trauma.

Onze familie behoort tot de Hazara, een etnische groepering uit Afghanistan. Eind negentiende eeuw werd onder leiding van Afghaanse emir Abdoer Rahman Khan ongeveer zestig procent van de Hazara gedood, tot slaaf gemaakt of naar andere landen verdreven. Dat is een van de heftigste trauma’s die alle Hazara-mensen meekrijgen, zonder dat ze het persoonlijk meegemaakt hebben. Mijn vader hoopte in Iran een gevoel van veiligheid te vinden vanwege de gedeelde religie en taal, maar dat was niet zo. Er was non-stop discriminatie tegen Afghanen. Ook dreigde het regime hem op te hangen vanwege zijn mensenrechtenactiviteiten, waaronder het uitbrengen van een boek waarin hij misstanden tegen een Afghaanse familie aankaartte.

Toen ik dat allemaal inzag, ging ik mijn vaders gedrag steeds beter begrijpen. Ondanks alles probeerde hij, in een land waar hij niet geaccepteerd werd, voor zijn kinderen te zorgen.’

De film raakt via jouw persoonlijke verhaal meerdere lagen. Waar gaat Paikar volgens jou over?
‘Over hoe je met autoriteit en beperkingen omgaat en hoe je weer in verbinding kan komen met iemand. Wat ik het belangrijkste vind is dat we niet zo zwart-wit naar alles moeten kijken. Iemand is niet alleen maar slecht of goed. Net als bij een land, moet verandering in een familie van binnenuit komen. Ik dacht: als het mij lukt de verbinding met mijn vader te krijgen, biedt dat andere mensen misschien hoop.

Voor mij was het maken van deze film de beste manier om het intergenerationele trauma te doorbreken. Door het filmen kon ik op twee manier naar mijn vader kijken: niet alleen als zoon, maar ook als filmmaker. Als het hele proces alleen persoonlijk was, had ik het niet volgehouden. Maar als filmmaker ga je door.’

De documentaire Paikar is tussen 20 en 28 maart 2026 te zien tijdens het Movies that Matter Festival in Den Haag en verschijnt daarna in de Nederlands bioscopen en later op NPO 2, NPO Start en npodoc.nl.