‘Ik zet mijn documentaire-technieken ook in voor mijn fictiefilms’
In de spotlight: Michiel van Erp
VPRO
Vier keer per jaar duikt NPO Doc in het oeuvre van een bijzondere documentairemaker. Dit keer is dat Michiel van Erp. Als veelgeprezen regisseur maakt hij toneelstukken, dramaseries, fictiefilms en documentaires. Hij is een meester in het portretteren van het alledaagse Nederland en hij belicht regelmatig de queergemeenschap. Zijn nieuwste film ‘Downtown’ is de openingsfilm van het Nederlands Film Festival 2026. Elena Lindemans praat met hem over zijn veelzijdige oeuvre en makerschap.
Volgens Wikipedia heeft Michiel van Erp maar liefst 56 documentaires gemaakt. ‘Ik heb geen hobby’s’, verklaart de regisseur. ‘Filmen is het allerleukste wat er is.’ Tegenwoordig richt hij zich vooral op fictieproducties. Toch ziet Van Erp veel overeenkomsten tussen het regisseren van fictie en documentaire. Sterker nog, hij zet zijn documentairetechnieken bewust in bij fictie. ‘Ik maak nooit storyboards, ik repeteer met de acteurs en daarna gaan we het ter plekke uitzoeken. Alles ontstaat in het moment. Acteurs moeten elkaar durven verrassen, het moet echt voelen. Dat pak ik op dezelfde manier aan als documentaire.’
Bekende personen en alledaagse mensen
Een van de documentaires die Van Erp erg dierbaar is, is Vergeet mij niet (2002, NTR) over Mary Servaes, beter bekend als de Zangeres Zonder Naam. ‘Dit was mijn eerste, echte documentaire. Ik kwam ooit een fan van Mary tegen die zó idolaat van haar was, dat ik dacht: dat is niet meer normaal. Het is een documentaire over haar nalatenschap gezien door de ogen van haar fans en hoe ze proberen zo dicht mogelijk bij hun idool te komen.’
Van Erp maakt vaker films over bekende personen, zoals Connie Palmen, Prins Claus en prinses Beatrix. Volgens de regisseur is dat niet per se een bewuste keuze. ‘Het zijn wel manieren om op plekken te komen waar je als normaal mens anders niet zo snel komt. Dus als ik dan toch filmmaker ben en ik vind dat interessant, moet ik daaropaf. Maar ik denk dat ik vooral gespecialiseerd ben in het portretteren van gewone mensen.’
Ongemakkelijke kaders en interviewvragen
Michiel van Erps stijl en cameravoering zijn erg herkenbaar. In zijn vroegere documentairewerk zijn veel scènes in grote totaalshots gefilmd. ‘Dat deed ik om voor een gevoel van vervreemding te creëren, om een beetje van de werkelijkheid af te blijven.’
Ook laat Van Erp zijn personages graag een handeling doen terwijl hij ze interviewt. ‘Dan stel ik bijvoorbeeld een weduwe voor dat ze een taart te bakt terwijl we praten. Vervolgens vraag ik naar een foto van haar overleden man en laat ik haar die halen om daarna een onverwachte vraag te stellen. Dan zie je de echte persoon in plaats van iemand die zich helemaal heeft voorbereid op het filmen.’
Humor en ernst
Een van Michiel van Erps bekendste documentaires is Pretpark Nederland (NTR, 2006), een licht-komische vertelling over de vrijetijdsbesteding van Nederlanders en de mensen achter bedrijven en gemeentes die dat beïnvloeden.
Ondanks dat veel mensen moeten lachen om de film, waren de hoofdpersonages wel degelijk trots op het eindresultaat. ‘Dat zijn echt twee verschillende dingen. Als mensen het gevoel hebben dat ze goed geportretteerd zijn, zit dat goed.’
De regisseur heeft zelf nooit moeite om zijn lachen in te houden, maar vind het wel lastig als een situatie heel pijnlijk of verdrietig is. Zo brak tijdens de opnames van de serie Lang leve… (2007) een gescheiden man in tranen uit. ‘Ik vond dat zo tragisch. Ik dacht: waarom doe ik dit eigenlijk. Toen ben ik zelfs het huis uitgelopen, omdat ik er niet tegen kon. Je bent als filmmaker toch soms een soort parasiet. Je vergroot de levens van anderen uit of manipuleert ze. Na Pretpark Nederland ben ik wat serieuzere films gaan maken.’
Pure ontmoeting
Een van die serieuzere films is I Am A Woman Now (VPRO, 2011), over de eerste generatie trans personen die terugblikt op hun transitie en wat hen dat gebracht heeft. Michiel van Erp vertelt over de scène waarin een trans vrouw de zoon van de overleden arts ontmoet die haar jaren eerder illegaal opereerde.
‘Ik had haar ook zelf kunnen interviewen over hoe die operatie haar leven gevormd heeft, maar het leek me interessanter als dat via de ontmoeting duidelijk werd. Zij en die zoon hadden elkaar nooit eerder gezien, dus het was echt een heel pure ontmoeting. Dit is een typische voorbeeld van hoe je in documentaire voorkomt dat het niet een talking-heads-film wordt.’
De onderwerpen voor Van Erps film komen naar eigen zeggen gewoon voorbij. ‘Er moet vlees zitten aan een onderwerp en er moeten goede personen bij horen. Ik kijk altijd hoe mensen zich tot elkaar verhouden. Bepaalde karikaturen uit een klassiek toneelstuk kun je vaak zo één op één op de leden van een voetbalvereniging leggen. Als je als documentairemaker met zo’n oog naar je onderwerp kijkt, kun je er veel kanten mee op.’
Aandacht voor aids
De filmmaker richt zijn camera vaker op de queer gemeenschap. In coronatijd maakte hij de vierdelige serie De roze revolutie (VPRO, 2021). ‘Ik wilde verschillende generaties uit de queergemeenschap met elkaar in contact brengen en een steentje bijdragen om die wereld beter en mooier te maken.’
De tweede aflevering gaat over de impact van de aidspandemie. Van Erp: ‘Ik werd hier heel veel op aangesproken door jonge queer mensen die geen idee hadden van deze periode. Sowieso is die hele pandemie min of meer weggegumd uit de geschiedenis. Dat is ook een van de redenen dat ik nu Downtown heb gemaakt.’
Gaat Michiel van Erp ook weer documentaires maken? ‘Zeker weten’, bevestigt de maker. ‘Speelfilms zijn zo log en groot om te maken. Ik verlang ernaar om weer met een klein team op pad te zijn voor een documentaire.’
Kijk het hele interview in de video bovenaan deze pagina.
Michiel van Erp
Kijk alle beschikbare documentaires van Michiel van Erp hier.