‘Ik wil geïnspireerd raken door mensen die een sprankje hoop brengen’

Verzwegen stemmen worden hoorbaar

In haar nieuwste documentaire Een gevleugelde herinnering onderzoekt Ida Does hoe Het Mauritshuis omgaat met haar koloniale verleden aan de hand van het verhaal en werk van de inheemse Braziliaanse kunstenaar Daiara Tukano, die een muurschildering in het museum maakt.

De filmmaker vertelt: ‘Het Mauritshuis zelf benaderde mij over dit project. Ik was al bekend met het museum en hun koloniale verleden, het Mauritshuis is in de zeventiende eeuw opgebouwd met geld uit de slavernij. Daarnaast ben ik in het werk van Daiara Tukano gedoken en dat vond ik zo uniek in het Nederlandse kunstlandschap. De combinatie van die twee dingen maakte dat ik deze film wilde maken.’

© NTR

Naast de totstandkoming van het kunstwerk en hedendaagse inheemse stemmen, is er in de documentaire veel aandacht voor hoe we naar het verleden kijken. Zo reflecteert de directeur van Het Mauritshuis samen met drie Braziliaanse museumdirecteuren op wat er wordt tentoongesteld. Does: ‘Dit gesprek levert veel food for thought op. Helio, een van de Brazilianen stelt bijvoorbeeld dat een museum altijd een wereldbeeld toont. En in het geval is dat een koloniaal wereldbeeld.’

Wat gebeurt als de herinnering van de wind de muren beroert en de verzwegen stemmen hoorbaar worden?’ is de vraag in de openingstitels van Een gevleugelde herinnering. Heeft de regisseur daar antwoord op gekregen? Does: ‘Ik denk het wel. In de gesprekken met zowel de museumdirecteuren als met Daiara Tukano komt naar voren hoe belangrijk het is om kunstwerken uit de koloniale tijd - in het Mauritshuis, maar ook daarbuiten - met een antikoloniale blik te bekijken.’

Het koloniale verleden in musea

Een gevleugelde herinnering is niet de eerste documentaire waarin Does de representatie van het koloniale verleden in musea laat zien. In 2021 maakte ze Nieuw Licht: Het Rijksmuseum en de slavernij, waarin te zien is hoe Het Rijksmuseum een nieuwe expositie tot stand brengt over het koloniale verleden

Steeds meer musea besteden aandacht aan het koloniale verleden en laten andere verhalen uit de geschiedenis zien, vanuit verschillende perspectieven. 'Musea zijn geen ivoren torens', stelt Does. 'Ze moeten hun oor te luisteren leggen bij wat er in de samenleving leeft. Steeds meer groepen laten van zich horen en zeggen: “Onze stem moet gehoord worden. Wij willen onze eigen verhalen hier vertellen.” En met “onze” bedoel ik mensen van kleur en mensen uit de voormalige koloniën. Ik denk dat het belangrijk is dat musea daarnaar luisteren, willen ze niet vervreemden van de samenleving.’

Een donkere wolk

In 2022 maakte Ida Does Het is geen Verleden - 08 12 1982 over de Decembermoorden in Suriname in 1982. Het vertelt over gruwelijke gebeurtenissen aan de hand van getuigenissen, archiefbeelden en het werk van kunstenaars.

Does was persoonlijk betrokken bij het onderwerp. Ten tijde van de Decembermoorden woonde de filmmaker in Suriname en was ze onderdeel van de groep van Bram Behr. Hij verzette zich tegen de toenemende onderdrukking van militaire dictatuur van Desi Bouterse en werd uiteindelijk een van de slachtoffers.

‘Het duurde voor mij lang voor ik op de gebeurtenis kon reflecteren’, vertelt de regisseur. ‘Om deze film te maken wist ik dat ik mijn hoofd voor een lange tijd in een donkere wolk moest stoppen, maar ik vond het heel belangrijk deze geschiedenis te vertellen. Het mag niet meer gebeuren dat de rechten van mensen dusdanig vertrapt worden.’

Waardigheid, gelijkwaardigheid en hoop

Opvallend aan de films van Ida Does is dat zij bij het aanvliegen van thema’s als het koloniale verleden, de slavernij en racisme graag laat zien hoe het wél kan. ‘Ik heb voor mezelf echt nodig om te weten wat we kunnen doen om verder te komen in deze kwesties’, aldus de filmmaker. ‘Ik wil geïnspireerd raken door mensen die een sprankje hoop brengen en die zich inzetten voor verandering. Dat zoek ik ook op als ik een film maak.’

Dit komt ook naar voren in Alledaagse waardigheid, de documentaire over antiracisme-pionier Philomena Essed, die in de jaren tachtig het boek Alledaags Racisme schreef. Aan de hand van interviews beschreef zij de ervaring van zwarte vrouwen in Nederland en toonde aan dat het een systematische ervaring is die in de harenvaten van de Nederlandse samenleving zit.

© NTR

Does: ‘Mensen kunnen zich aangevallen voelen en zeggen dat ze geen racist zijn.’ Maar daar gaat het volgens de maker niet om: ‘Het gaat erom dat iemand een bepaald denkbeeld heeft of gedrag vertoont wat racistisch is. Daar mag en móet ik jou op aanspreken.’

De regisseur heeft wel hoop op verandering: ‘Het hebben van hoop is voor mij bijna een morele plicht. Ik heb kleinkinderen die hier opgroeien. Ik ben verplicht om te zoeken naar een manier waarop zij in waardigheid en gelijkwaardigheid groot kunnen worden. Daarvoor doe ik mijn best als filmmaker, in gesprekken met mensen en in het stimuleren van positieve voorbeelden.’