‘Wat voor de één een motiverende sportvideo is, kan voor de ander een trigger zijn’

Verschillende gebeurtenissen in het leven van Marijn zorgden ervoor dat ze steeds obsessiever bezig ging met eten, sporten en overgeven, vertelt ze in de documentaire aan haar psycholoog. De scheiding van haar ouders en de verhuizing van haar vader naar het buitenland waren daarbij de druppel. Ook haar aanwezigheid op sociale media speelt waarschijnlijk een rol. ‘Ik denk dat er steeds meer druk op ons wordt gelegd om er goed uit te zien. Mensen kijken minder om zich heen en meer naar sociale media’, zegt Marijn Kuipers in het nawoord van de documentaire. ‘Ik merk dat ik mezelf daar ook gek mee kan maken.’

Tim Offringa ziet in zijn behandelkamer steeds vaker dat sociale media een rol spelen bij het ontwikkelen van eetstoornissen. Al is het — net als bij Marijn — vrijwel nooit de enige oorzaak. Offringa: ‘Een eetstoornis is voor jongeren vaak een manier om grip te krijgen op moeilijke situaties waarover ze geen controle ervaren.’

Kunnen we stellen dat sociale media aanjager van eetstoornissen zijn?
‘Het is zeker zo dat sociale media en de algoritmes daarachter inspelen op onzekerheden, angsten en kwetsbaarheden. Als je onzeker bent over je lichaam en een paar keer blijft hangen bij video’s met dieet- of andere lifestyleadviezen, pikt het algoritme dat meteen op. Onschuldige video’s over sporten en gezonde recepten kunnen dan al snel omslaan in heftige content die eetstoornissen aanwakkert. Tijdens dit onderzoek heb ik zelf een TikTok-account aangemaakt om te kijken wat daar allemaal voorbijkomt. Inmiddels bestaat mijn feed ook voor een groot deel uit heftige video’s waar bijvoorbeeld op te zien is dat mensen een maagsonde hebben, extreem dun zijn, of gevolgen van zelfbeschadiging laten zien.

"Wanneer je op een moeilijk moment complimentjes krijgt - online of offline - omdat je bent afgevallen, kan dat een goed gevoel geven"

Tim Offringa

‘Toch is het te kort door de bocht om te stellen dat sociale media eetstoornissen veroorzaken. In mijn onderzoek zag ik vooral dat sociale media een versterkende factor kunnen zijn, maar er ligt bijna altijd meer aan ten grondslag: problemen thuis, gepest worden, of ouders die uit elkaar gaan bijvoorbeeld. Wanneer je op zo’n moment complimentjes krijgt - online of offline - omdat je bent afgevallen, kan dat een goed gevoel geven. Daarbij speelt vaak ook de behoefte aan controle mee. Controle over eten, sporten of je lichaam kan voor sommige jongeren voelen als een manier om grip te krijgen op moeilijke situaties waar ze geen controle over ervaren.’

Fitfluencers zoals Marijn Kuipers zeggen naar de buitenwereld bezig te zijn met gezondheid, maar etaleren tegelijkertijd een dun lichaam. Is dat gevaarlijk?
‘Dun zijn wordt absoluut aangemoedigd op sociale media. Rond 2010 kwam juist de body positivity-beweging op en ontstond er meer bewustzijn over hoe problematisch het is om extreem dun zijn te verheerlijken. Nu zie je online steeds meer zeer dunne lichamen terug. Dat sijpelt door van Hollywood en de catwalks, en vanuit sociale media naar het dagelijks leven.

"Jongeren zien online constant het ideaalbeeld dat door algoritmes wordt beloond: dunne of extreem fitte lichamen."

Tim Offringa

Anders dan in de jaren 90, toen een heel dun lichaam ook ‘in’ was, heb je nu sociale media als extra factor. Vroeger zag je procentueel veel meer ‘normale’ lichamen, bijvoorbeeld op school, in het zwembad of bij de sportclub, en zag je de vermeende ideaalbeelden af en toe op televisie of in een tijdschrift. Nu leven we in een andere tijd waarbij jongeren online constant het ideaalbeeld zien dat door algoritmes wordt beloond: dunne of extreem fitte lichamen. Dat kan veel invloed hebben op hoe jonge mensen naar zichzelf kijken.

Zijn sportvideo’s en ‘what-I-eat-in-a-day’-video’s eigenlijk een verkapte manier om obsessief met eten bezig te zijn?
‘Ik denk dat mensen hun ideaalbeeld graag koppelen aan gezondheid, omdat dat beter verkoopt. Naar anderen, maar ook naar jezelf. Het kan positiever worden opgevat om te zeggen dat je bezig bent met gezondheid en sportiviteit dan dat je wilt afvallen. Of zulke content gevaarlijk is, hangt sterk af van degene die de video bekijkt. Voor de één werkt een sportvideo motiverend en inspirerend. Voor de ander kan het juist een trigger zijn die onzekerheid versterkt en aanmoedigt om obsessief met sporten en eten bezig te gaan.

Waar ligt dan de grens tussen gewoon bezig zijn met je gezondheid en doorslaan?
‘Dat is heel moeilijk te zeggen, omdat het voor iedereen anders is. Sociale media hebben ook positieve kanten. Het kan je motiveren om te gaan sporten, gezonder te eten en jezelf op een positieve manier uit te dagen. Maar als het je niet lukt om het strenge regime van een fitfluencer te volgen of om er net zo uit te zien, kan sociale media ook een voedingsbodem worden voor negatieve vergelijkingen. Ik denk dat je richting de negatieve kant van sociale media gaat wanneer je steeds weer een negatief gevoel krijgt over jezelf als je naar de feed kijkt.’

"Probeer nieuwsgierig te blijven naar wat je kind online te zien krijgt"

Tim Offringa

Op welke manier kun je als ouder voorkomen dat je kind in deze fuik terechtkomt?
‘Helaas weet je als ouder nooit precies wat je kind online ziet. Zelfs als ze naast je op de bank zitten, zie je vaak alleen de achterkant van hun telefoon. Toch zou ik ouders aanraden zich te verdiepen in sociale media. Zelf heb ik ook TikTok aangemaakt, omdat ik als behandelaar en onderzoeker wil begrijpen wat jongeren daar te zien krijgen. Probeer daarin vooral open en nieuwsgierig te blijven. Je kunt bijvoorbeeld zeggen: “Ik ben eigenlijk wel benieuwd naar wat er allemaal op zo’n platform verschijnt. Mag ik eens meekijken? Of wil je mij helpen om een account te maken?”

Heb je er vertrouwen in we jongeren in de toekomst beter weerbaar kunnen maken hiertegen?
Ik heb zeker vertrouwen, al denk ik dat het de jongeren zelf zijn die daarvoor gaan zorgen. Als ouder loop je eigenlijk altijd wel achter op nieuwe ontwikkelingen op sociale media. Daarom denk ik ook niet dat de oplossing alleen vanuit de ‘oudere’ generatie kan komen. Jongeren die veel tijd op zulke platforms doorbrengen, begrijpen vaak zelf het beste hoe het werkt. Ik merk bovendien dat veel jonge mensen zich er goed van bewust zijn dat het algoritme niet per se in hun belang werkt, en dat je je leven door sociale media kan laten beheersen.

Daarom is het vooral belangrijk dat we met jongeren in gesprek blijven over de risico’s van sociale media en de mentale problemen die ermee gepaard kunnen gaan. Dat een influencer als Marijn Kuipers laat zien dat er achter het perfecte plaatje vaak meer schuilgaat, kan daarin een mooie voorbeeldfunctie hebben.’

Worstel jij met een eetstoornis, of ken je iemand die daarmee worstelt? Neem een kijkje op de website Proud2bme voor advies.