‘Ik zie deze vrouwen niet als slachtoffers, maar als heldinnen’
Regisseur Raluca Lupaşcu over haar documentaire ‘A Modern Roma Fairytale’
Als kleindochter van een Roma-koning zal de tienjarige Nicoleta net als haar oma, moeder en tante in een paleis wonen, vol glitter en goud. In 'A Modern Roma Fairytale' is vanuit het perspectief van dit meisje te zien hoe dat sprookje een leven vol begrenzingen betekent. NPO Doc ging in gesprek met regisseur Raluca Lupaşcu over de documentaire, die tijdens het IDFA in première gaat.
A Modern Roma Fairytale
Als kleindochter van een Roma-koning zal Nicoleta in een paleis wonen. Maar hoe is de wereld daarbuiten?
Hoe kwam je op dit onderwerp?
Raluca Lupaşcu: ‘Deze Roma-gemeenschap is gevestigd vlak bij de plek waar ik opgroeide in Oost-Roemenië. Het is een gesloten, heel andere wereld. Hun dorp staat vol met grote, kleurige paleizen, ze hebben een koning en voor ons onbekende regels.
Ik had daardoor altijd een grote fascinatie voor de Roma's. Toen ik een bevriende documentairemaker vertelde hierover, spoorde zij me aan om deze fascinatie om te zetten in een documentaire.’
Hoe kreeg je toegang tot deze gesloten gemeenschap?
‘Elke Roma-gemeenschap heeft een eigen koning. Om als buitenstaander binnen te komen, moet je om zijn toestemming en bescherming vragen.
In Roemenië zijn er zo’n veertien van dit soort gemeenschappen. Ik heb drie koningen bezocht om mijn plannen uit te leggen. Op sommige plekken zag ik schokkende dingen: meisjes die op hun zevende al trouwden of meiden van achttien die met jongens van twaalf in het huwelijk traden. Dat is vaak het gevolg van afspraken tussen families om het kapitaal in bezit te houden.
De koning van deze gemeenschap wilde graag hun tradities laten zien
Uiteindelijk ben ik terechtgekomen bij het Romadorp in de buurt van de plek waar ik opgroeide. Wat de doorslag gaf is dat de koning daar moderner is. Hij is heel open; zo zijn de mensen in dit dorp erg actief op social media.
De koning stimuleert deze openheid; hij wil hun tradities laten zien, ze zijn trots op wie ze zijn. Via hem kwam ik bij zijn dochter Anca en kleindochter Nicoletta terecht.’
Nicoletta is de ster van je film, maar uiteindelijk vertel je het verhaal van verschillende generaties vrouwen. Hoe is dit idee ontstaan?
‘Toen ik voor het eerst tijd doorbracht in deze gemeenschap, ontmoette ik Regina, het oudere meisje dat je in de film ziet. Zij was toen twaalf en leek precies op Nicoletta: open, rebels en uitgesproken. Ik wist meteen dat zij mijn hoofdpersonage moest worden. Ze was al verloofd en zou bijna stoppen met school, zoals de traditie is als meisjes gaan trouwen. Ik wilde die transitie van kind naar vrouw laten zien.
Ik wilde verschillende fases in een vrouwenleven laten zien. Niet via één personage, maar meerdere
Maar toen we drie jaar later daadwerkelijk gingen filmen, was Regina allang geen kind meer. Ze ging niet meer naar school en had inmiddels geleerd om haar mond te houden. Dat maakte het moeilijk om haar als personage neer te zetten.
Nicoletta, die in de researchfase nog een klein kind was, bleek inmiddels net zo’n rebel als Regina eerst was. Zo kwam ik op het idee om de verschillende fases in het leven van de vrouwen te laten zien. Niet via één personage, maar meerdere. Daarom heb ik ook Anca, Nicoletta’s moeder, en de oudste generatie vrouwen bij de film betrokken.’
Wat vind je zo interessant aan de vrouwen in deze gemeenschap?
‘De vrouwen in deze gemeenschap kunnen nooit naar buiten zonder begeleiding. Ze moeten altijd een man, familieleden of een getrouwde oudere vrouw bij zich hebben. Tegelijkertijd hebben ze sociale media, waardoor de buitenwereld naar binnen komt.
Vroeger wisten ze niet hoe hun leven verschilde van dat van andere vrouwen. Maar nu groeit het besef dat het mogelijk is om anders te leven. Dat doet iets met hun verwachtingen. Die botsing tussen hun verwachtingen en hun leefomgeving vind ik interessant.
De mannen willen misschien de baas zijn, maar de vrouwen zijn degenen die het dagelijks leven draaiende houden
Ik zie deze vrouwen niet als slachtoffers; ze zijn heldinnen. De mannen willen misschien de baas zijn, maar de vrouwen zijn degenen die het dagelijks leven draaiende houden.
Zonder toegang tot educatie en zonder bepaalde vrijheden vinden ze toch een manier om hun leven vorm te geven. Zingen, dansen en met elkaar praten zijn daarin bijvoorbeeld heel belangrijk. Dat vind ik heel inspirerend.’
Hoe werd er naar jou als vrouwelijke filmmaker gekeken?
‘De Roma hebben hun eigen traditie, waarin vrouwen waarschijnlijk niet mijn beroep kunnen uitoefenen, maar er is geen oordeel over wat de rest van de wereld doet. Ik denk dat ik juist omdat ik een vrouw ben makkelijker toegang kreeg tot de gemeenschap en het vertrouwen van de personages.
De vrouwen vonden mijn positie erg interessant en stelde veel vragen. “Wat vind je man ervan dat je zes weken van huis bent met alleen maar Nederlandse mannen in je team?” “Hoe kan het dat jouw man je zoveel vrijheid geeft?” Zo werd het maken van deze film een uitwisseling tussen culturen.’
Geweld tegen vrouwen is voortdurend aanwezig in de film, of er wordt in elk geval veel over gesproken. Hoe ga je daar mee om?
‘Het was niet mijn intentie om geweld echt in beeld te brengen. Maar geweld is zo alomtegenwoordig dat ik het als thema niet kon negeren.
Omdat we soms geen vertaler hadden, wisten we vaak niet wat er precies gezegd werd toen we filmden. Zo zit er een scène in de film waarbij het gezin van Anca rondom een bed zit en met elkaar praat. Ik dacht eerst dat het een gezellig tafereel was, maar toen ik de vertaling hoorde bleek dat ze continu spraken over elkaar slaan. Of de scène waarin Anca kwaad haar vader opbelt. Ik hoorde wel dat ze boos was, maar wist niet dat het over geweld in haar huwelijk ging.
Ik wilde de vrouwen beschermen, maar ingrijpen kon de situatie nog erger maken
Ik voelde me soms hopeloos. Ik wilde de vrouwen beschermen, maar ingrijpen kon de situatie nog erger maken. Ik wil wel benadrukken dat dit niet alleen bij Romavrouwen gebeurt. Het gebeurt overal, ook hier in Nederland.
Juist daarom wilde ik het toch graag in de film hebben. Door erover te praten, ontstaat er op zijn minst ruimte voor bewustzijn en hopelijk ook een kleine verandering.’
Wat hoop je dat mensen meenemen uit deze film?
‘Ik vind het belangrijk dat kijkers begrijpen dat dit, ondanks dat het de eerste documentaire over Roma is vanuit vrouwelijk perspectief, niet alleen een film over de Roma is.
Ik hoop dat mensen zien hoe deze vrouwen, ondanks hun beperkte vrijheid, in kleine stapjes meer ruimte opeisen. Als de film vrouwen in een soortgelijke situatie, waar dan ook ter wereld, inspiratie en moed geeft, dan heeft de film voor mij iets bereikt.’