‘Sommige dingen laten zich gewoon niet verklaren’
Olivia Mos over haar documentaire 'Tussen hemel en zalen'.
Een deur die vanzelf opengaat, een voorwerp dat zomaar stukvalt of het geluid van stemmen in de verte. Mensen die ’s nachts in musea werken, maken het allemaal mee. Soms vindt de beveiliging een verklaring, vertelt een bewaker in de documentaire ‘Tussen hemel en zalen’. Maar als die uitblijft... ‘Tja, wat moet je dan denken?’. NPO Doc sprak regisseur Olivia Mos over haar documentaire, waarin ze deze mysterieuze voorvallen onderzoekt.
Hoe wist je dat dit een thema is dat speelt bij musea?
‘Tijdens corona liep ik een paar dagen mee met een beveiliger van het Rijksmuseum. Ik wilde een portret van haar maken. Ze is bodybuilder, zit onder de tatoeages en ze ging om de haverklap op rookpauze. Tijdens één van die rookpauzes met andere collega’s kwamen de voetstappen ter sprake.’
‘Ze vertelden dat bewakers in de Middeleeuwse zaal, waar sierraden en kleding van honderden jaren oud liggen, ’s nachts regelmatig het geklik van hakken horen. Ze denken dat het komt door de energie die om deze oude voorwerpen hangt. Juist omdat zij en de andere bewakers zo stoer en nuchter overkwamen, was ik meteen geïntrigeerd.’
‘Toen ik later nadacht over een onderwerp voor een film, wist ik: dit wil ik uitzoeken. Via een scriptie over onverklaarbare gebeurtenissen in musea kwam ik terecht bij de Tempelwachters en daarna begon het balletje te rollen. Het bleek dat er op veel meer plekken soortgelijke verhalen bestaan, dus ben ik met mijn team musea gaan benaderen.’
Eén museumdirecteur was bang dat de entiteiten zich tegen haar zouden keren.
Hoe benader je musea met zo’n vreemde vraag?
'We zijn al snel gaan bellen, omdat op mails meestal geen reactie kwam. Sommige musea dachten dat we een grap met ze uithaalden. Anderen waren juist heel enthousiast. Maar uiteindelijk komen de mooiste verhalen via beveiligers. Vooral de bewakers van Amsterdamse musea kennen elkaar onderling goed, dus ze wisselen veel ervaringen uit. Ik hoorde steeds hetzelfde: in musea met moderne kunst gebeurt het niet.’
Wat voor antwoorden kreeg je van musea?
‘Sommigen wilden niet meewerken omdat ze bang waren voor slechte publiciteit. Anderen waren juist bang voor een stroom aan spooktoerisme. Maar het meest bijzondere antwoord kreeg ik van museumdirecteur die zei: ‘Ik ben bang dat de entiteiten zich tegen ons gaan keren.’’
Tijdens het draaien kwamen er steeds nieuwe verhalen over de Tempelwachters bij.
De mensen in jouw film komen allemaal vrij nuchter over.
‘Klopt, en daar heb ik ook bewust naar gezocht. Wat ik mooi vond, was dat veel mensen begonnen met: “Je zult wel denken dat ik gek ben.” Maar zodra ze gingen vertellen, kwamen de verhalen los. Het zijn mensen uit verschillende delen van Nederland, met heel uiteenlopende functies, die allemaal op hun eigen manier naar die ervaringen kijken. De één vertelt er heel nuchter over, terwijl een ander het bijvoorbeeld koppelt aan het shintoïsme. Wat in ieder geval geen van de hoofdpersonen doet, is vertellen dat je ze moet geloven. Ze delen alleen wat ze hebben meegemaakt.’
Heb je zelf een favoriet verhaal uit de film?
“De Tempelwachters. Dat verhaal is voor mij groter dan een spookverhaal. Wat ik mooi vind aan de tempelwachters, is dat er verschillende perspectieven samenkomen. Bovendien lijken de verhalen rondom die beelden nooit op te houden. Tijdens het draaien kwamen er steeds nieuwe verhalen bij van beveiligers en andere medewerkers. Of het waar is of niet, laat ik in het midden. Maar die beelden brengen wel iets teweeg.
Heb je een boodschap die je wilt overbrengen met de film?
‘Daar heb ik lang over nagedacht. Eerst dacht ik dat de film misschien moest gaan over de vraag of deze gebeurtenissen echt plaatsvinden. Maar uiteindelijk vind ik dat veel minder interessant. Ik wil laten zien dat we niet alles kunnen verklaren. Als mens hebben we vaak de behoefte om overal een antwoord op te vinden, terwijl sommige ervaringen zich gewoon niet laten verklaren.’
Daarnaast wil ik laten zien dat een museum misschien minder statisch is dan we denken. Achter elk object zit een geschiedenis. Alles heeft een reis afgelegd voordat het in een vitrine terechtkomt. Als ik daar als verveeld kind in het museum vaker over gehoord had, zou ik er met ander ogen naar gekeken hebben.’
Wat vond je het meest verrassend tijdens het maken van de film?
“Dat juist de grote musea zo open waren. In het begin dacht ik: niemand gaat hieraan meewerken. Maar het Rijksmuseum en het Fries Museum gaven ons veel ruimte en waren niet bang om het gesprek aan te gaan. Dat vond ik eigenlijk heel mooi. Alsof ze zeiden: een museum is van ons allemaal. En de verhalen die rondom die objecten ontstaan, horen daar ook bij.”
Kijk ook de documentaire 'De terugkeer van de Tempelwachters'
De terugkeer van de Tempelwachters
Twee 14e-eeuwse Japanse tempelwachters staan al jaren in het Rijksmuseum. Maar horen ze daar wel thuis?