Hoe één brouwer in Burundi het opneemt tegen Heineken

Biergigant in Burundi

Twee Nederlandse documentairemakers die het verhaal van een Burundese bierbrouwer vertellen. Niet per se voor de hand liggend. Misha Wessel en Thomas Blom, die eerderThe Hunt for Gaddafi’s Billions (2020) en Free at Last (2025) maakten, kwamen het onderwerp op het spoor door het boek Bier voor Afrika van Olivier van Beemen; een onderzoek naar de praktijken van Heineken in Afrika.

Misha Wessel vertelt: ‘Het hoofdstuk over Burundi sprong voor ons eruit, vanwege de onbekende geschiedenis van het land. Het heeft een heftige geschiedenis met onder andere genocidaal geweld tussen Hutu’s en Tutsi’s, net zoals in Rwanda. Daarna volgde een hard regime, waarin misdaden tegen de menselijkheid werden gepleegd. Dat juist in zo’n land bier zo belangrijk is en Heineken daar grote winsten maakt, triggerde ons meteen.’

Persoonlijk verhaal vol grote geschiedenis

Om het verhaal over de grote biergigant in Burundi minder abstract te maken, zochten de twee makers naar een persoonlijk verhaal. Thomas Blom stuitte tijdens het researchen op hun uiteindelijke hoofdpersoon John Christian Kakavure. Misha Wessel: ‘In het verhaal van Johns leven zitten bijna alle elementen van die Burundese geschiedenis. Onze film bevat uiteindelijk veel grote thema’s: de burgeroorlog, onderdrukking, kapitalisme, bedrijfsmonopolies en racisme. Doordat deze onderwerpen via Johns verhaal aan bod komen, blijft het hopelijk langer hangen bij de kijker.’

Thomas Blom vult enthousiast aan: ‘Het is zo sterk dat hij een positief antwoord vond op de dominantie van Heinekens dochterbedrijf Brarudi: hij richtte zijn eigen brouwerij op. Hij werkt vanuit zijn eigen kennis, zelfvertrouwen en trots. Bovendien wilde hij een antwoord formuleren dat afkomstig is van Afrikanen zelf, in plaats van van een Westers bedrijf.’

Zeldzame toegang tot Burundi

Over Burundi, het Oost-Afrikaanse land omringd door Rwanda, Tanzania en Democratische Republiek Congo, is weinig bekend. Niet in de laatste plaats omdat het land geen cameraploegen van buitenaf toelaat. Hoe lukte het de twee Nederlandse documentairemakers dan om wél toegang te krijgen?

Volgens Blom heeft dat alles te maken met de hoofdpersoon: ‘John is voor veel mensen een lokale held, onder andere omdat hij succesvol is in België. Hij heeft daardoor een aantal mensen in Burundi die hem helpen en daar konden we gebruik van maken.’

Wessel vult aan: ‘Het hielp ook dat de vorige president, die met harde hand regeerde was overleden. Zijn opvolger liet wel ineens mensen van buitenaf het land in.’

Filmen onder spanning

Blom reisde, samen met het Zuid-Afrikaanse productieteam met wie ze eerder de serie Free at Last maakten, naar Burundi. De verleende toegang wil niet zeggen dat het filmen makkelijk was. ‘Alles lag gevoelig’, vertelt Blom. ‘Zo kon er over de genocide absoluut niet gepraat worden, bijvoorbeeld. Dat is een groot trauma. Ook voor John was het ongelooflijk intens. Er kwamen veel emoties en trauma bij hem boven, maar hij was ook ontzettend blij om na dertien jaar weer thuis te zijn.’

Want na meerdere keren bedreigd te zijn met de dood en zelfs te zijn neergeschoten, moest John dertien jaar geleden noodgedwongen zijn brouwerij in Burundi achterlaten. Dit gegeven zette het maakproces van Heilig schuim onder spanning.

Blom: ‘John gaat na het filmen weer terug naar België, maar de beweringen die hij doet over Brarudi en het feit dat wij dat vastleggen en onderzoeken, ligt gevoelig, het zou negatieve gevolgen kunnen hebben voor zijn naasten. Dus daar moet je je continu van bewust zijn.’

Blom had echter niet het idee dat hij gevaar liep als documentairemaker. ‘We waren er maar twaalf dagen. Als je daar zo kort bent, kun je snel alles filmen zonder dat het gevolgen heeft voor de crew. Het is een kwestie van snel genoeg handelen voordat de autoriteiten vragen gaan stellen en er écht vervelende dingen gebeuren. Met gevaar is het belangrijk dat je de snelheid erin houdt.’

Hoe check je informatie?

Wie er achter de bedreigingen en het schietincident zit, is volgens de makers niet meer te achterhalen. ‘Als Westerse journalist ben je gewend om die vragen gewoon te stellen en wederhoor te plegen,’ aldus Blom. ‘In Burundi werkt dat niet zo: er is geen systeem van politie en justitie dat hier direct onderzoek naar doet.’

Toch vonden de makers het belangrijk er aandacht aan te besteden. Blom: ‘Het was een van de redenen voor Johns vertrek uit Burundi dertien jaar geleden. Door die bedreigingen is hij zo lang niet terug is geweest en heeft hij de brouwerij “alleen gelaten”. Bovendien wilden we de kijker laten voelen dat de transparantie die wij hier gewend zijn niet bestaat in Burundi. Op de autoriteiten kun je niet vertrouwen.’

Geen ver van je bed show

Een verhaal over een bierbrouwer in Burundi, is dat niet een ver van je bed show voor Nederlandse kijkers? ‘Je staat bij aanvang wel op 3-0 achter’, geeft Wessel toe.  ‘Het speelt zich af in een onbekend land, in een taal die niet op die van ons lijkt en met een hoofdpersoon die op een bepaalde manier ver van ons af staat. Maar we vinden het een belangrijk verhaal over neokolonialisme, de macht van multinationals en de geschiedenis van Burundi. Bovendien laten we ook zien hoe John in België te maken kreeg met racisme. Dat zijn zeker thema’s die interessant zijn voor het Nederlandse publiek.’

‘Daarnaast gaat het natuurlijk ook over Heineken, wat door veel mensen wordt gezien als Nederlands trots,’ vult Wessel aan. ‘De manier waarop zij daar opereren, heeft een enorme impact op het leven van de mensen in Burundi. Het lijkt misschien ver weg, maar het staat dichter bij ons dan we denken.’