Deze docu's kijk je vanaf 29 maart op NPO Doc en NPO Start

Cruijff (192 min.)

Cruijffie, El Salvador of simpelweg Johan. Waar hij ook kwam als voetballer, coach of opiniemaker, Johan Cruijff (1947-2016) veroorzaakte een revolutie. Bij Ajax, Oranje en FC Barcelona - en, helemaal aan het eind van zijn spelerscarrière, zelfs bij Ajax’s aartsrivaal Feyenoord. Een natuurtalent, totaalvoetballer, nummer veertien, rockster, dirigent, rebel, dwarsligger, geldwolf, visionair, bevrijder, leider, familieman, cijfergek, mislukt zakenman, betweter, ruziezoeker, hartpatiënt, baas, vaderfiguur en oneindige inspiratiebron.

Tien jaar na de dood van de bekendste Nederlander van de afgelopen honderd jaar is er de epische vierdelige serie Cruijff (192 min.), een internationale productie van het team achter de iconische documentaires Senna, Amy en Diego Maradona. Met een ontzagwekkende collectie archiefmateriaal en toegang tot familieplakboeken belicht regisseur Sam Blair het wereldwijde fenomeen Cruyff. Intussen probeert hij met zijn echtgenote Danny, kinderen Chantal, Susila en Jordi, en Cruijff-adepten zoals Pep Guardiola, Jan Mulder, Wim Jonk, Xavi Hernandez en Frank Rijkaard die volstrekt ongrijpbare figuur, niet alleen op het veld overigens, definitief te doorgronden.

Blair beschikt daarbij ook over de stem van Cruijff zelf. Niet alleen dankzij de talloze interviews en media-optredens, maar ook door de persoonlijke geluidsopnames die hij in de laatste fase van zijn leven maakte om zijn verhaal en filosofie door te geven aan volgende generaties. In zinnen die zijn doorspekt met ingewikkelde redeneringen, omdenken avant la lettre en onvervalste Cruijffismen, blikt hij terug op bijna zeventig jaar op zijn zelf gecreëerde barricaden staan. In de woorden van het orakel zelf: 'je ziet het of je ziet het niet'. Maar, voegt hij er dan op onnavolgbare wijze aan toe: 'wat zie je?' En die vraag is dan vast weer - het ultieme Cruijff-woord - ‘logisch’.

Johan Cruijff is ook een typisch Nederlands fenomeen. De ideale exponent van een kikkerlandje, dat altijd en overal wat op heeft aan te merken. En daarmee krijgt hij zelf ook constant te maken. Nadat Cruijff begin jaren zeventig drie keer achter elkaar de Europa Cup I heeft gewonnen met Ajax, een voorheen onmogelijk geachte prestatie, volgt er behalve lof ook kritiek. ‘Laat hem maar oprotten!’, concluderen enkele gewone Amsterdammers bijvoorbeeld als hun absolute sterspeler naar FC Barcelona verkast. Daar groeit hij uit tot de verlosser, de man die Catalonië bevrijdt van het Madrileense juk. Bij de gedachte daaraan houdt voormalig Barcelona-voorzitter Joan Laporta ’t nog steeds niet droog.

Deze ambitieuze miniserie doet hiermee recht aan het mondiale symbool Cruijff. Met een scherpe soundtrack, sprekers zoals de Britse schrijver David Winner en psychoanalyticus Hans van den Hooff en een lekker associatieve montage legt Sam Blair links met de tijdgeest, cultuur en politieke verhoudingen. Aan het eind, na de verloren WK-finale van 1974, wordt Johan Cruijff zowaar alsnog wereldkampioen als ‘zijn’ Spaanse elftal in 2010 een veel te defensief, onCruijffiaans Oranje verslaat. Cruijff is dan allang de totaalproductie geworden die deze gestorven levende legende verdient - en feitelijk ook zelf afdwingt.

Het systeem (87 min.)

‘Hebben jullie in de afgelopen jaren structurele verandering te weeg gebracht?’ Vraagt documentairemaker Joris Postema aan het begin van Het systeem (87 min.) aan de drie idealisten die hij enkele jaren voor zijn film heeft gevolgd. Ter afsluiting brengt hij hen samen: ze zetten zich elk op hun eigen manier en podium in voor een betere wereld, maar is die daardoor ook dichterbij gekomen?

De Duitse antifascist Tadzio Müller heeft jarenlang tegen de fossiele industrie gestreden, maar zag dat hij daarbij regelmatig gewone burgers tegenover zich vond. Hij vond uiteindelijk veel meer weerstand dan begrip. Of zoals hij ’t zelf formuleert: jij probeert me te confronteren met de toekomst, die ik koste wat kost probeer te negeren! Inmiddels ziet de uitgesproken Müller de toekomst somber in. ‘Climate. Game ‘fucking’ over.’

Diplomaat Henk Ovink, Nederlands eerste watergezant, probeert intussen binnen het systeem te werken. Op de waterconferentie van de Verenigde Naties in 2023 zoekt hij naar verbinding en spreekt over ‘a watershed moment for the world’. Ambtelijke molens draaien alleen langzaam, zeker als er internationaal overeenstemming moet worden bereikt. En als dat dan toch lijkt te zijn gelukt, blijft ’t nogal eens bij die mooie woorden.

De Nederlandse klimaatactiviste Pippi van Ommen tenslotte behoorde tot de oprichters van Extinction Rebellion in Amsterdam en was jarenlang een sleutelfiguur in de actiebeweging. Gaandeweg is ze echter steeds meer gaan twijfelen aan de effectiviteit van hun missie. Pippi slaat zo nu en dan dus wel eens een blokkade op de snelweg over en trekt zich terug op haar zeilboot. En daar voelt ze zich dan weer schuldig over.

Postema, die via z’n hoofdpersonen ook zijn eigen levensvragen lijkt te onderzoeken, volgt hen naar de frontlinies van hun strijd tegen het maatschappelijke en economische systeem - de demonstraties, acties en conferenties - en vereeuwigt het epische gevecht dat zij daar leveren. Dit alles wordt gedragen door een soundtrack van Lee Ranaldo (Sonic Youth).

Ze hebben er hun ziel in gelegd, maar ervaren nu dat die vertrapt dreigt te worden. Dit leidt tot diepe emoties - niet in het minst bij de diplomaat Ovink - en vraagt om een elementaire herbronning. Moet het systeem dan maar ontwricht worden? Of is die betere wereld op een heel ander niveau te vinden? Met deze vraag stuurt Postema zijn hoofdpersonen en deze krachtige film naar hun voorlopige slotconclusie.

Kunstenaar Bîstyek - Mijn stap naar buiten (52 min.)

In zijn huidige thuis, de Canadese stad Winnipeg, bouwt de Koerdische kunstenaar Bîstyek een replica van de benauwde kamers waarin hij als kin opgroeide. Eerst in Syrië en daarna in Libanon. Daarmee verbeeldt hij zijn pittige jeugd, vol gevaren en ontberingen, met het hele gezin in een eenkamerappartement. Zonder vader bovendien, want die overleed vlak na zijn geboorte.

Samen met zijn onverzettelijke moeder en broers probeerde Bîstyek te overleven in een kille omgeving, terwijl hij droomde van een eigen stem en een podium om die te laten horen. Die vijandigheid merkte hij al op jonge leeftijd. Als jongetje werd hij hardhandig geconfronteerd met zijn identiteit. Een tekening die de jonge Bîstyek maakte van de Koerdische vlag werd door een docent bijvoorbeeld beloond met een oorvijg.

Als vluchteling heeft hij dus helemaal geen ‘mijn land’ om naar terug te verlangen, toont Geordie Sabbagh in de documentaire Kunstenaar Bîstyek - Mijn stap naar buiten (52 min.). Alleen een plek waar hij toevallig is geboren. In zijn huidige thuis Canada gaat de autodidact Bîstyek, die regelmatig wordt vergeleken met de befaamde straatkunstenaar Jean-Michel Basquiat aan het werk in de representatie van zijn vroegere kinderkamer.

In de beklemmende ruimte zet hij een bed neer en begint te werken. Die kamer, een zelfgebouwde kooi waar hij ook weer uit wil breken, omvat zijn hele leven tot nu toe - of tenminste Bîstyeks eigen visie daarop. 'You don't belong', staat er bijvoorbeeld op de muur, te midden van zijn kleurrijke, graffiti-achtige werk. Of: 'I will get out of here'. En, terugdenkend aan hoe hij als kind al beroemd wilde worden: 'I wasn't dreaming'.

‘Zijn kunst is een reflectie van onze levens’, zegt een Koerdische vluchteling, die eveneens in Canada is beland, aan het begin van dit levendige portret, dat onderweg wel wat praterig wordt. Vanuit zijn eigen perspectief kijkt Bîstyek naar de Amerikaanse populaire cultuur, constateert een andere liefhebber van zijn ‘outsider art’. En tegelijkertijd geeft hij een nieuwe draai aan de cultuur van het Midden-Oosten.

Holland Gate (123 min.)

Niemand had zien aankomen dat de Taliban de macht in Afghanistan in augustus 2021 zo snel zouden kunnen overnemen. Behalve iedereen die op de hoogte was van de situatie ter plaatse.

Voor de medewerkers van de Nederlandse ambassade in Kabul kwam dit volgens plaatsvervangend ambassadeur Ceel Roels in elk geval helemaal niet als een verrassing. Toch hield de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken, Sigrid Kaag, in de Tweede Kamer staande dat het tempo van de opmars van de Taliban de hele internationale gemeenschap had overvallen. Zij is ook de grote afwezige in het vierdelige docudrama Holland Gate – De vlucht uit Kabul (123 min.) over Nederlands vertrek uit Afghanistan, waarin haar ministerie flink onder vuur wordt genomen.

Er was nóg een opvallend meningsverschil: de ambassade wilde alle zestig lokale medewerkers evacueren, Den Haag slechts drie. Daarnaast is er het verhaal van het ambassadeteam, dat al was vertrokken toen de nood aan de man kwam op het vliegveld van Kabul. Toen werd ‘burger’ Janno Cazemier, die hier z’n verhaal doet, verantwoordelijk voor de evacuatie van tolken en andere Afghaanse ondersteuners van Nederland. Over wie, via de ‘leave no man behind’-regeling, wel en niet in aanmerking kwamen voor evacuatie, ontstond daarna ook nog politieke discussie.

Die keuze kon letterlijk van levensbelang zijn, blijkt uit het verhaal van de Afghaanse vriendinnen Aziza en Mursal, dat met behulp van acteurs gedramatiseerd, en uit de ervaringen van een aantal lokale medewerkers die op hun onderduikadres in Afghanistan zijn geïnterviewd. Uit veiligheidsoverwegingen zijn zij stuk voor stuk, soms met behulp van AI, geanonimiseerd. Ze voelden zich aan hun lot overgelaten door de Nederlanders. En dat zorgt bijna vijf jaar later nog altijd voor schaamte bij een aantal direct betrokkenen in Nederland.

Via een gat in een hek konden ‘special forces’ op het vliegveld uiteindelijk de veilige plek creëren waaraan deze miniserie, naar een idee van Els van Driel en geregisseerd door Joey Boink en Annemieke Ruggenberg, zijn naam ontleent. De titel verwijst ongetwijfeld ook naar Watergate en alle andere Gate-schandalen. Want de politici, diplomaten en experts in Holland Gate zijn het erover eens dat Nederland zijn 'ereschuld' aan Afghaanse medewerkers niet heeft ingelost en dat vrijwilligers bovendien de kastanjes uit het vuur hebben moeten halen.

Het was een ‘clusterfuck’, aldus CDA-kamerlid Derk Boswijk, tegenwoordig staatssecretaris van het Ministerie van Defensie. Samen met partijgenoot en oud-minister Ank Bijleveld, het kritische kamerlid Salima Belhaj (D66) en voormalig staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Ankie Broekers-Knol (VVD), die met de suggestie dat er mogelijk 100.000 Afghanen naar Nederland zouden komen nog flink olie op het vuur gooide, verzorgen zij de politieke terugblik op een affaire, waarbij letterlijk mensenlevens op het spel stonden.

Dit gaat consequenties hebben voor militaire missies in de toekomst, concludeert Boswijk aan het eind van deze ontluisterende ontleding van Holland Gate. ‘Wie wil er nog voor Nederland werken als je weet dat, als het fout gaat, je in de steek wordt gelaten?’

Strange Journey: The Story of Rocky Horror (90 min.)

Erg enthousiast zijn de mensen die Richard O’Brien begin jaren zeventig benadert niet over zijn idee. Een rockmusical, nog één? Zijn Jesus Christ Superstar, Hair en al die slappe aftreksels daarvan nog niet genoeg?

Met zijn eerste composities krijgt Richard echter al snel regisseur Jim Sharman en muzikaal leider Richard Hartley aan zijn zijde, vertelt hij aan zijn zoon, filmmaker Linus O'Brien, in diens vermakelijke documentaire Strange Journey: The Story of Rocky Horror (90 min.). They Came From Denton High kan ‘t helemaal gaan worden, maar moet dan nog wel een nieuwe titel krijgen: The Rocky Horror Picture Show.

De show wordt een doorslaand succes. Eerst in het theater in Verenigd Koninkrijk en later, verfilmd, wereldwijd in de bioscoop. Met zichtbaar plezier kijken de castleden Tim Curry, Susan Sarandon, Nell Campbell, Patricia Quinn en Barry Bostwick, maar ook direct betrokkenen zoals producer Lou Adler en kostuumontwerper Sue Blane, terug op de storm die ‘Rocky’ ontketende. Ook bekende fans als Jack Black en Trixie Mattel komen aan het woord. 

Daarachter schuilt nog een ander verhaal. Voor Richard O'Brien zelf werkt de horrormusical bevrijdend. Geholpen door de populariteit van androgyne helden als David Bowie, Mick Jagger en Lou Reed durft hij openlijk zijn liefde voor travestie te omarmen. Ook voor andere LHBTIQ+-ers werkt The Rocky Horror Picture Show emanciperend. Niet alleen vijftig jaar geleden, maar ook nu nog. 

Bij openbare vertoningen van deze ultieme B-film is participatie bijna verplicht. Een geheel in stijl gekleed publiek blijft vooral niet op z’n stoel zitten, roept op vaste momenten iconische kreten naar het scherm en zingt natuurlijk luidkeels mee. Soms verschijnt er zelfs een schaduwcast op het podium, om de feestvreugde verder te verhogen. Want bij deze gelegenheden mag echt iedereen zichzelf zijn. 

En dat is in de hedendaagse wereld niet meer zo vanzelfsprekend dan het een halve eeuw geleden leek te worden, toen Richard O’Brien uit zijn binnenste een campy musical opdiepte, die allang niet meer alleen van hem is.

Aankomende week op tv en online