‘Net als Cruijff is deze serie een combinatie van logica en intuïtie’
Interview met regisseur Sam Blair over de documentaireserie ‘Cruijff’
VPRO
Tien jaar geleden overleed voetbalheld Johan Cruijff en zijn nalatenschap is nog steeds sterk voelbaar. Met de vierdelige documentaireserie ‘Cruijff’ maakte regisseur Sam Blair een diepgaand en speels portret over zijn leven en zijn controversiële heldenstatus. In dit DocTalks-interview spreekt Ersin Kiris de regisseur in de Johan Cruijff Arena, waar de serie op 21 maart in première ging.
Een documentaire die in première gaat voor zo’n 50.000 man in een voetbalstadion, volgens regisseur Sam Blair is dat ‘het Johan Cruijff-effect’. Over de legendarische voetballer is al erg veel gezegd, geschreven en in beeld gebracht. Welk verhaal wilde Blair vertellen en hoe onderscheid deze documentaireserie zich van de rest?
Blair: ‘Het ging mij niet alleen om nostalgie, het verhaal moest ook vandaag de dag nieuwe interesse wekken. Cruijff creëerde zoveel conflict en verwarring, hij was inspirerend maar werd ook niet altijd goed begrepen. Dat vond ik een enorm interessante puzzel om aan te werken.’
Cruijfs kracht zat niet in het fysieke, maar in zijn intuïtie en intelligentie
Tien jaar na het overlijden van Johan was de familie Cruijff er klaar voor om mee te werken aan een documentaire. In de serie wordt veel archiefmateriaal gebruikt, ook van de familie zelf, waaronder audiotapes die Cruijff zelf in de laatste maanden voor zijn dood opnam. Daarop deelde hij zijn nog altijd scherpe analyses.
Blair: ‘Cruijff had een obsessie met goed kijken. Op het voetbalveld zocht hij niet alleen talent en techniek, maar ook een algeheel bewustzijn. Als hij daar over praatte klonk hij haast meer als een kunstenaar dan als een sporter. Dat is heel intrigerend maar was tegelijkertijd denk ik ook onderdeel van zijn strijd. Hij probeerde mensen tevergeefs iets uit te leggen wat voor hem heel natuurlijk kwam.’
Volgens de regisseur gebruikte Cruijff tijdens discussies niet zijn fysieke kracht, maar zijn intuïtie en intelligentie. Hij dacht ver vooruit en gebruikte woordspelingen, wat mensen ongelofelijk irriteerde en de voetballer ook kritiek opleverde.
In Barcelona was Cruijff een voetbalheld én vrijheidssymbool
Hoewel Cruijff in de jaren ’60 en ’70 uitgroeide tot ’s werelds beste voetballer, werd zijn heldenstatus in Nederland niet altijd omarmd. Volgens Blair lag dat niet eens aan de voetballer zelf. Het zit diepgeworteld in Nederlandse cultuur, waar ‘doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg’ de norm is.
Toen Cruijff naar Spanje vertrok, werd hij totaal verschillend ontvangen. Blair: ‘Onder het Franco dictatorschap werd hij voor het onderdrukte en katholieke Catalonië een soort vrijheidssymbool. Politiek en voetbal zijn in Barcelona hevig met elkaar verbonden. Cruijff koos zelf niet voor deze heldenstatus, maar werd desondanks de hemel in geprezen.’
Cruijff focuste zich op het proces, niet de uitkomst
Cruijff inspireerde met zijn visie op voetbal niet alleen het totaalvoetbal van nu, maar ook een manier van denken. Hij was creatief en nam risico’s, hij focuste zich op het proces en niet op de uitkomst. De regisseur wilde dat het diverse karakter van de voetballer niet alleen het verhaal zou vormgeven, maar dat je dat ook terug kon zien in het ritme van de serie.
Blair: ‘Cruijffs stelregel was om altijd plezier te beleven aan het voetbal. Het moest speels blijven. Dat vind ik geweldig. Om een speelse film te maken moet je losbreken van een logische verhaalvertelling. Geen chronologische scènes, maar knippen op gevoel. Op die manier wilde ik met de serie een beeld schetsen van Cruijfs onnavolgbare en creatieve gedachtegang. We hebben mensen nodig in het leven waar we naar opkijken, Cruijff is zo iemand.’