Deze docu's kijk je vanaf 27 september op NPO Doc en NPO Start

Kusama in Holland (53 min.)

Een protofeminist, een handenbindster, een bezienswaardigheid. Zo’n zestig jaar later roept het verblijf in Nederland van de Japanse kunstenares Yayoi Kusama - de onlangs op 97-jarige leeftijd overleden polka dot-koningin en Instagram-hype - nog altijd levendige beelden op. Via kunstenaars zoals Henk Peeters en Jan Schoonhoven vindt zij in de jaren zestig aansluiting bij de zogeheten Nul-beweging, een reactie op de Cobra-groep en de expressionistische schilderkunst. Ze maakt in die tijd bijvoorbeeld ‘infinity nets’, hele grote schilderijen met eindeloos herhaalde boogjes of puntjes.

Met haar excentriciteit, verzet tegen traditionele rolpatronen en seksueel geladen werk doet Kusama in Holland (53 min.) het nodige stof opwaaien. Bij de tentoonstelling ‘Facetten van de hedendaagse erotiek in de Haagse galerie Orez moet in 1965 zelfs de zedenpolitie eraan te pas komen. Preutse Nederlanders spreken schande van de in zilver of goud gespoten schoenen met fallussymbolen die zij daarvoor heeft gemaakt. Later organiseert ze ook naakt-happenings en wordt haar werk steeds explicieter. Kusama schildert live stippen op blote mannenlijven - al is ze zelf, volgens de overlevering, wars van lichamelijk contact.

De kunstenares krijgt pas op latere leeftijd erkenning in eigen land en geldt inmiddels als één van de belangrijkste kunstenaars die Japan ooit heeft voortgebracht. Ze wordt door de vrienden en kennissen uit haar Nederlandse periode, in deze boeiende film van Sherman de Jesus, zelfs gekenschetst als ‘geestesziek’. Haar hallucinaties blijft ze alleen de baas door ze te vertalen naar kunst. Obsessief, tot in het oneindige. De Jesus verbeeldt die binnenwereld met treffende geanimeerde sequenties van Cristina Garcia Martin, aangevuld met een voice-over die is geïnspireerd op originele teksten en citaten van Kusama en ingesproken door Kumi Sekimoto.

De rol van kunstenares Alicia Framis, die als onderdeel van haar werk onlangs is getrouwd met het AI-hologram Ailex, is minder evident. Of ‘t moet zijn dat zij, in navolging van Yayoi Kusama, eveneens een exponent is van een wereld waarin kunstenaars ook zichzelf tot hun werk rekenen. Sterker: Kusama lijkt ook al in het Nederland van de jaren zestig nauwelijks te kunnen worden onderscheiden van haar kunst. Ze heeft uiteindelijk bijna een eeuw kunnen bestaan - overleven, wellicht - bij de gratie ervan.

Eindeloos gepest – het verhaal van Rien (50 min.)

Als één lied het gevoel van verbroedering uitdrukt dat voetbal teweeg kan brengen, dan is het You’ll Never Walk Alone. Rien Kamphuis heeft het vast wel eens meegezongen in het stadion van FC Twente. Toch moet hij zich ook regelmatig zielsalleen hebben gevoeld op de tribune. In 2025 stapt Rien uit het leven. Hij wordt nog geen 25 jaar.

Riens kostje lijkt op het eerste oog gekocht. Hij staat op het punt om wiskundedocent te worden, wordt alom gewaardeerd als jeugdvoetbaltrainer en behoort tot een uitgebreide vriendengroep. In Eindeloos gepest – het verhaal van Rien (50 min.), een nieuwe aflevering van de Nederlandse docuserie, probeert regisseur Martijn Willemen samen met familie en vrienden te begrijpen waarom hij desondanks niet meer verder wilde. Riens dood heeft hen allemaal overvallen. Terwijl hij daar, zo blijkt later, in stilte al een hele tijd over nadenkt.

De basis daarvoor - het mag geen verbazing wekken, gezien de titel van deze reeks - ligt ongetwijfeld in zijn pestverleden. Als jong kind is Rien volgens zijn moeder Ilse een ‘knuffelkont’, maar al vroeg komt ook het plagen en treiteren op gang. Rien kan zich volgens haar verbaal niet zo goed verdedigen en is daardoor een gemakkelijk slachtoffer. Hij wordt uiteindelijk naar een training sociale vaardigheden gestuurd. Hadden ze daar niet beter de pesters naartoe kunnen sturen? vraagt zijn vader Gregor zich nu af.

Het gepest in zijn jeugd, dat even dreigt over te slaan naar zijn voetbalclub, raakt Rien nooit meer helemaal kwijt. Hij verbergt dat zoveel mogelijk. Zijn Twente-vrienden beschouwen hem zelfs als ‘een sfeermakertje’. In zijn dagboek, dat zijn dierbaren na z’n dood lezen, deelt hij wat er werkelijk in hem omgaat. Het is geschreven in de derde persoon, alsof hij die afstand nodig heeft om in zijn eigen ziel te kijken. Daar schrijft Rien ook: ik val op jongens. Hij is iets wat hij niet wil zijn, aldus zijn vader.

En dat begint steeds meer te wringen, constateren familie en vrienden in deze rechttoe rechtaan documentaire die is aangekleed met Riens Spotify-playlist, met daarop bijvoorbeeld Coldplay’s The Scientist: Nobody said it was easy. Op de tribune waar zijn voetbalmaten een plekje voor hem vrijhouden, probeert hij de grappen en spreekkoren over homo’s te negeren. ‘Als ik uit de kast moet komen, dan maak ik er een eind aan’, noteert hij voor zichzelf. ‘Deze gedachte is natuurlijk heel erg fout. Maar het gaf mij rust.’

Bij FC Twente hebben z’n voetbalvrinden na zijn dood een spandoek opgehangen: YNWA Rien. De spelers gaan ermee op de foto. You’ll Never Walk Alone.

Patrice: The Movie (102 min.)

Het leven lacht Patrice Jetter toe. De Afro-Amerikaanse vrouw, rond de zestig inmiddels, kan er niet over uit: ze heeft een fijne job als klaarover, kan helemaal wegdromen bij haar uitbundig aangeklede modeltreinenbaan en vormt samen met lief Garry Wickham bovendien een aandoenlijk kunstschaatsduo.

Dat leven is zo bijzonder dat er een film aan is gewijd: Patrice: The Movie (102 min.), geregisseerd door Ted Passon. Patrice maakte daarvoor tekeningen van haar eigen leven. Die gebruikt ze als decor om haar eigen geschiedenis, met kinderen in de rol van haar ouders en andere sleutelfiguren uit haar kleurrijke bestaan, na te spelen. In een docu die laat zien dat het leven met een beperking ten volle kan worden geleefd - ook al was (en is) het lang niet altijd gemakkelijk.

Één ding zit de uitgesproken Patrice nog wel dwars. Garry en zij zijn verplicht aan het latten. Want als ze zouden trouwen raken zij hun uitkering kwijt. De twee voelen zich gestraft voor gevoelens die iedereen heeft. Ze mogen zelfs niet samen in een huis wonen. Patrice en Garry besluiten daarom een eigen huwelijksceremonie te organiseren, waarbij ze elkaar een ring zullen overhandigen. Die kostten slechts twintig dollar per stuk, bij de Walmart. Want ze moeten wel op de centjes letten.

‘Ze kunnen de rambam krijgen’, zegt Garry strijdbaar. ‘Ze kunnen misschien voorkomen dat we trouwen of samenwonen, maar niet dat we van elkaar houden.’ Terwijl de twee zich voorbereiden op de ceremonie en de bijbehorende geldproblemen proberen te tackelen (die ook nog eens worden verergerd door een kapotte rolstoelbus) starten ze ook een campagne op tegen deze ‘huwelijksstraf’. Met hulp van hun autistische vriendin Elizabeth, die even gevoelig als doortastend en vindingrijk blijkt.

Daarmee heeft deze onweerstaanbare feel good-docu meteen een missie. Passon verwerkt er zo, zonder dat zijn film ook maar een ogenblik topzwaar wordt, een groter thema in: de achtergestelde positie van Amerikanen met een beperking. Een mensenrechtenkwestie waarvoor Patrice, Garry en hun vrienden de perfecte pleitbezorgers zijn. Hartveroverende personages, die voor een lach en een traan zorgen en van deze documentaire een héérlijke kijkervaring maken.

Met huid en haar (7 min.)

Terwijl de taxidermist met schuim, klei en glazen ogen de ziel van het huisdier probeert terug te brengen, delen de baasjes wat hen drijft: het verlangen naar houvast, troost en het levend houden van een band die te dierbaar is om los te laten.

Allemaal hebben ze hun eigen redenen om te kiezen voor het laten opzetten. Een verlangen naar houvast, troost en het levend houden van een band die te dierbaar is om los te laten. Ondertussen gaat de taxidermist te werk als een beeldhouwer: na het opmeten, villen en looien modelleert hij het lichaam met schuim en klei, waarna hij het dier opnieuw 'aankleedt' met de eigen vacht. Ten slotte keren de baasjes terug om hun geliefde huisdier mee naar huis te nemen.

Aankomende week op tv en online