Justus Uitermark: "De geest is uit de fles"
Vijf jaar geleden stak de Tunesische straatverkoper Mohammed Bouazizi zichzelf in brand, uit protest tegen onder meer ongelijke machtsverhoudingen en corruptie. Dit incident vormde het startsein voor een golf aan protesten en revoluties in verschillende landen in het Midden Oosten. Vijf jaar later is er veel veranderd. Onaantastbaar lijkende regimes zijn omver geworpen en het conflict nam wereldwijde vormen aan. Om van een concreet einde aan de beweging in zijn geheel te spreken blijkt echter lastig.
Lees hier een artikel van het NRC over een jaar na het uitbreken van de Arabische Lente
VPRO
Sociale bewegingen transformeren emoties
Volgens Uitermark is er bij dergelijke sociale bewegingen in de eerste plaats sprake van een bepaalde kerngroep: “Homoseksuelen bijvoorbeeld, waren tot aan de jaren zestig een zwaar gestigmatiseerde groep. Uit de kast komen was niet erg aantrekkelijk waardoor men de eigen identiteit als een soort last ervaarde.” Bepaalde mensen kwamen echter bij elkaar, met een gezamenlijke last of problemen waardoor zij begonnen te twijfelen: “misschien ligt het niet aan ons, maar aan de maatschappij,” licht Uitermark toe. “Op dat moment zie je dat sociale bewegingen emoties gaan transformeren. Schaamte wordt trots. Angst wordt hoop.” Dit zie je terug in de Arabische Lente, en in de documentaire Tahrir 2011. “Het zeer autocratische regime van Mubarak probeert alle aspecten van het sociale leven te beïnvloeden. Hierdoor wordt het kleinste verzet echter al opgevat als bedreiging voor het gehele regime.”
De totale controle die het regime nastreeft is in werkelijkheid dus niet haalbaar. Maar op welk punt komen opstandelingen tot dit besef? Uitermark: “Dit gebeurt op het moment dat er zich scheurtjes beginnen af te tekenen in het regime. Er scheidt zich dan een groep af die zich niet langer wil laten onderdrukken en door wie het regime niet meer als eng of intimiderend wordt gezien.”
Ook dit zien we terug in de documentaire. Het kleine groepje demonstranten lijkt geenszins bang voor de gigantische aantallen politie- en legereenheden. Integendeel, leuzen worden harder, deelnemers raken meer en meer overtuigd van hun gelijk. “Onderling vertrouwen en een collectieve zucht naar verandering genereren een pocket of resistance.” In andere woorden: een kleine, maar hechte groep mensen verzet zich tegen de dominante cultuur, of, in het geval van de Arabische Lente, tegen het heersende regime.
Symbolische verandering
Maar waar is het misgegaan in Egypte? Hoe komt het dat er wederom, onder leiding van Al-Sisi ditmaal, een autocratisch machtsregime heerst? “Ik weet veel van sociale bewegingen maar ben geen Egypte expert,” begint Uitermark, “maar je kunt stellen dat het traditionele regime in drie decennia bijzonder sterk is geworden, en het verzet is zeer verbrokkeld. Feit is wel: de geest is uit de fles en komt er nooit meer in.” Anders gezegd, het feit dat de mobilisaties hebben plaatsgevonden heeft de houding van de Egyptische bevolking voorgoed veranderd van volledig onderdrukt naar meer politiek bewust, al koopt het volk daar in concrete zin vooralsnog niets voor.
Een andere lastige kwestie acht Uitermark de verantwoordelijkheid: “Op het moment dat demonstranten met een roep om democratie zich mobiliseren en genadeloos worden neergeslagen, is het pervers om hen zelf verantwoordelijk te houden voor die neerslag.” De misstand is dus niet ontstaan door de Arabische Lente, maar is simpelweg de voorlopige overwinning van een reactionair regime. Besluit: “Bovendien kunnen we nu nog geen oordeel vellen, de Arabische Lente is nog niet afgelopen. Geschiedenis ontwikkelt zich niet lineair, waardoor ook het verdere verloop van de Arabische Lente niet te voorspellen is.”
