‘De zoektocht naar erfgenamen van roofkunst komt tachtig jaar te laat’
Filmmakers Piet de Blaauw en Frénk van der Linden over de documentaire ‘Verweesd eigendom’.
Komen geroofde familiebezittingen uit de Tweede Wereldoorlog ooit weer terug bij de rechtmatige erfgenamen? De documentaire ‘Verweesd eigendom’ (MAX) duikt in een onderzoek naar duizenden ‘verweesde’ objecten. NPO Doc sprak regisseur Piet de Blaauw en interviewer Frénk van der Linden over hun film.
In 2022 startte de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed een nieuw onderzoek naar de erfgenamen van zo’n 3300 ‘verweesde’ goederen, van schilderijen en serviezen tot kasten en tapijten: spullen die tijdens de Tweede Wereldoorlog met name van Joodse Nederlanders werden geroofd.
In hun documentaire Verweesd eigendom volgen filmmakers Piet de Blaauw en Frénk van der Linden vier jaar lang twee concrete zaken: de porseleinen bordjes die ooit toebehoorden aan de grootvader van de zussen Citroen en een Jan Sluijters-schilderij dat onderdeel was van de kunstcollectie van de vader van Micha van Son. De Restitutiecommissie moet bepalen of Citroen en Van Son inderdaad de rechtmatige erfgenamen zijn. Wat volgt is een moeizame en emotionele strijd om erkenning.
Is het jullie door het maken van de documentaire duidelijk geworden waarom er nu, ruim tachtig jaar na de Tweede Wereldoorlog, nog zóveel verweesd eigendom is?
De Blaauw: ‘Wat voorop staat is dat het te laat is om dit, zoveel decennia later, nog uit te zoeken. Dat had veel eerder moeten gebeuren. Na de oorlog zijn er wel geroofde eigendommen teruggegaan naar overlevenden, maar dit had geen grote urgentie. De nadruk lag op de wederopbouw en er was weinig aandacht voor het lot van de Joodse bevolking.’
Ik vraag me af wáárom dit niet eerder is uitgezocht. Is het totale onverschilligheid tegenover de Joodse gemeenschap? Is het antisemitisme? Gebrek aan empathie? Dat vind ik zo raadselachtig
Van der Linden: ‘Afgezien van de vraag wiens schuld dit is, vraag ik me vooral af wáárom dit niet eerder is uitgezocht. Is het totale onverschilligheid tegenover de Joodse gemeenschap? Is het antisemitisme? Ordinaire desinteresse? Gebrek aan empathie? Dat vind ik zo raadselachtig.’
Dat gebrek aan empathie schemert door in een scène waarin de zussen onder toeziend oog van een museumconservator de porseleinen bordjes bekijken. Er ontstaat een discussie over hoe het museum met roofkunst omgaat. Moet er bij die objecten wel of niet benoemd worden dat ze zijn gestolen van Joden? De museummedewerker vindt van niet. Wat illustreert dit volgens jullie?
De Blaauw: ‘Het toont dat zelfs de direct betrokken mensen zich lang niet altijd realiseren welke lading verweesde eigendommen hebben. Ondanks dat die borden weinig financiële waarde hebben, zijn ze voor de zussen heel belangrijk. De reactie van de conservator toont aan dat hij niet begrijpt hoe gevoelig de zaak ligt.’
Sommige nabestaanden zien ook overeenkomsten tussen de behandeling van Joden vlak na de oorlog (...) en de behandeling van deze erfgenamen. Ze voelden zich destijds niet gehoord en nu ook niet
Van der Linden: ‘Persoonlijk denk ik dat de verontwaardiging van de zussen over het niet terugkrijgen van de bordjes dieper gaat dan hun liefde voor de bordjes als object. En jij, Piet?’
De Blaauw: ‘Dat denk ik ook. Door de reactie van de autoriteiten zijn ze alleen maar strijdbaarder geworden. Sommige nabestaanden zien ook overeenkomsten tussen de behandeling van Joden vlak na de oorlog - ze werden na terugkomst uit de concentratiekampen kil ontvangen - en de behandeling van deze erfgenamen. Ze voelden zich destijds niet gehoord en nu ook niet.’
Waarom zoekt de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed bij deze zaken wel actief erfgenamen?
De Blaauw: ‘In de jaren negentig is er ook actief gezocht, maar liepen onderzoeken vaak dood. Dankzij digitalisering kun je archieven makkelijker koppelen aan families en kunnen nabestaanden zelf zoeken. Ook realiseert men zich pas de afgelopen twee decennia dat alledaagse gebruiksvoorwerpen net zo goed emotionele waarde hebben.’
Men realiseert zich pas de afgelopen twee decennia dat alledaagse gebruiksvoorwerpen net zo goed emotionele waarde hebben
Van der Linden: ‘Daarnaast moet je de hernieuwde aandacht in de context van recente maatschappelijke ontwikkelingen zien. Racisme, vrouwenonderdrukking en antisemitisme zijn actuele thema’s. Ondanks de polarisatie en verrechtsing, is er ook emancipatie van onderdrukte groepen. Daar is de Haagse politiek, zeker als het om Joden gaat, gevoelig voor gebleken. En terecht.’
Uit jullie documentaire blijkt dat, bij afronding van dit vier jaar durende onderzoek, slechts zes families spullen terugkregen en dat er van de ruim drieduizend objecten slechts een klein aantal dossiers in behandeling zijn bij de Restitutiecommissie. Hoe kan dat?
Van der Linden: ‘De Restitutiecommissie gaat ervan uit dat je in alle zaken tot een honderd procent volledig deugende bewijsvoering moet komen. Op die manier gaat recht voor rechtvaardigheid. Ik denk dat ze bij de twee zaken uit de film ook op basis van waarschijnlijkheid een besluit hadden kunnen nemen. Dat had het proces ongetwijfeld versneld.’
De Blaauw: ‘In het verleden zijn er ook claims ingediend die niet rechtmatig bleken te zijn. Daarom zijn er procedures in het leven geroepen om claims te controleren. Maar nu ligt de nadruk wel erg op de juridische kant van de zaak. Dat heeft soms tot gevolg dat nabestaanden vastlopen in een juridisch web, zoals onze documentaire ook laat zien.’
Er is zo’n enorme fout gemaakt in het verleden dat niemand in staat is dat ijzer nog recht te buigen. Ik hoop dat we er lessen uit trekken voor de toekomst
Van der Linden: ‘Je kan het als Restitutiecommissie nooit meer goed doen. Er is zo’n enorme fout gemaakt in het verleden dat niemand in staat is dat ijzer nog recht te buigen. Ik hoop dat we er lessen uit trekken voor de toekomst. Hoe kunnen we deze problemen in de praktijk oplossen als we ooit weer voor dit soort vraagstukken staan?’
In de documentaire wordt duidelijk dat de Restitutiecommissie het verzoek van de zussen Citroen afwijst en dat Micha van Son overlijdt voordat er duidelijkheid is over zijn claim. Zijn er nog ontwikkelingen in de twee zaken sinds jullie stopten met filmen?
De Blaauw: ‘Bij Micha van Son is het onderzoek nooit gestart, vanwege de hoge notariskosten die vooraf moesten worden gemaakt. Wel deed de familie een beroep op het Van Abbemuseum tot overdracht van het schilderij, maar dat werd niet ingewilligd. Intussen blijft het schilderij in het depot van het museum en het is onduidelijk wat daarmee gaat gebeuren.
Bij de zussen Citroen heeft de Restitutiecommissie onlangs de verantwoordelijke minister geadviseerd om de porseleinen bordjes niet toe te kennen, omdat de zussen zijn onterfd. De zussen hebben aangekondigd dat ze nog een ultieme poging gaan doen bij de minister. Ik weet niet hoe groot de kans is dat dat nog iets uithaalt.’
Ik zie het nog wel gebeuren dat de zussen Citroen tien tractoren huren om het huis van de minister te blokkeren
Van der Linden: ‘Ik denk niet dat het kansloos is. Deze dames zijn gekwadrateerde kuitenbijters. Die geven niet op. Ik zie het nog wel gebeuren dat ze tien tractoren huren om het huis van de minister te blokkeren. Dit verhaal is in mijn ogen nog lang niet af.’
Kijk de documentaire ‘Verweesd eigendom’ vanaf woensdag 6 mei om 20:25 uur op NPO 2, NPO Start en npodoc.nl
Verweesd eigendom
Deze documentaire toont de moeizame weg om door de nazi’s geroofde bezittingen terug te krijgen bij erfgenamen.