‘Deze film is heel gruwelijk, op een mooie manier’

In 2000 meter tot Andriivka (VPRO) leggen makers Mstyslav Chernov en Alex Babenko de oorlog in Oekraïne van dichtbij vast. Een brigade van jonge Oekraïense soldaten moet via een langgerekte bosstrook van 2000 meter het dorp Andriivka bereiken. Dit door de Russen bezette dorp ligt strategisch op de route naar Bachmoet, een stad die de Russen al eerder innamen. Met een combinatie van helmcamera’s, dronebeelden en eigen opnamen geeft de documentaire een unieke kijk in de loopgraven.

Journalist en schrijver Michiel Driebergen won in 2023 de prestigieuze journalistieke prijs De Tegel voor zijn oorlogsverslaggeving vanuit Oekraïne. NPO Doc belt met Driebergen, die in Charkiv woont, over zijn perspectief op de film: ‘Ik vind het ontzettend knap gemaakt. Het is natuurlijk heftig, want ze komen zo dichtbij. Dat is niet alleen heel dapper, maar technisch ook heel moeilijk. Tegelijkertijd is het een wat platte film, zonder diepte-interviews. Maar dat komt door de nabijheid van oorlog. Je hebt geen tijd. Dan is het extra knap dat de makers in de loopgraven een paar mooie gesprekken vangen. Je leert die jongens zo toch een beetje kennen. En dan hoor je in de voice-over dat ze later gestorven zijn. Dat raakt.’

De impact van drones

Driebergen legt uit waarom deze nieuwe documentaire, alweer een gedateerd beeld geeft. ‘De oorlogsontwikkeling gaat zó snel. Zo zie je in de film slechts een enkele keer de FPV-kamikazedrone, die blaast zichzelf op als hij zijn doelwit bereikt. Maar momenteel zijn deze drones de belangrijkste doods- en verwondingsoorzaak bij militairen. Er zoemen overal drones rond. Tanks worden door tientallen drones tegelijkertijd aangevallen. Deze film kan nu nooit meer gemaakt worden.'

‘Er zijn nog enkele infanteristen onder de grond verscholen. De rest van de militairen zit nu op tussen de tien en twintig kilometer van de Russen. Zij besturen drones en proberen daarmee de infanterie te raken.’ Maar de documentaire vangt volgens Michiel Driebergen wel een interessant tijdsbeeld mét een tijdloze boodschap. ‘Het gaat heel erg over de verwoesting en zinloosheid van oorlog. Het is een universele film die je over veertig jaar nog steeds kunt kijken.’

© AP Photo

Vechten om te overleven

Ook de korte, persoonlijke gesprekken met de militairen dragen daar volgens hem aan bij. Zo hoopt een van de militairen dat de oorlog het begin van een nieuwe tijd inluidt, waarin alles weer gaat bloeien, ook het bos. ‘De film geeft de menselijke reactie op de oorlog weer. Je hoort gesprekken over hun levens, maar begrijpt ook hun motivatie om te vechten. Als je je leven elke minuut waagt, moet je wel kunnen beargumenteren waarom je die godvergeten tweeduizend meter naar een dorp aflegt. De Oekraïners vechten voor hun eigen huis, dat vaak al kapotgeschoten is. Een van de militairen zegt: “Als ik dit niet doe, wordt het nog veel erger.” Ze vechten uit lijfsbehoud, niet uit oorlogszin.’

© AP Photo, Mstyslav Chernov

Pers als doelwit

In het begin van de film benoemt regisseur Chernov dat hij zijn blauwe persvest niet draagt, omdat dat hem juist tot doelwit maakt. Driebergen vertelt dat dat ook zijn ervaring is als verslaggever. Toen hij afgelopen najaar in het industriestadje Kostjantynivka was voor een reportage moest hij zo onzichtbaar mogelijk zijn. ‘We reden rond in een gepantserde auto, maar wilden eruit om burgers te spreken. Gevoelsmatig wil je dan je helm en vest dragen, maar het eerste wat we deden was die verstoppen in een bushokje. Als militair, hulpverlener of journalist ben je een doelwit. Burgers lopen natuurlijk ook risico, maar zodra je een helm draagt ben je zeker doelwit. De oude oorlogswetten – als die ooit überhaupt hebben gewerkt – bestaan niet meer.’

© Mstyslav Chernov

Gruwelijk mooi

In de documentaire zien we van dichtbij neergeschoten militairen en point-of-view-shots vanuit de Oekraïense brigade. Hoe veel gruwelijks mag je laten zien in oorlogsdocumentaires en wat doet dat met de beeldvorming van deze oorlog? ‘Misschien ben ik door mijn werk te veel gewend geraakt’, zegt Driebergen, ‘maar ik vond het niet zo shockerend. Het is dicht bij de strijd, maar je ziet geen bloedende lichamen.’ Driebergen verwijst naar een scène waarin we via een helmcamera zien hoe de militair sterft. ‘Het beeld gaat bij de fatale schoten even op zwart, dat vind ik heel mooi gedaan. De film is heel gruwelijk, op een mooie manier. Ik denk dat je de oorlog moet laten zien zoals die is, maar dat je het gedoseerd moet doen.'

Geen oorlogspropaganda

Is 2000 meter tot Andriivka een anti-oorlogsfilm? Volgens Driebergen is de film in ieder geval geen oorlogspropaganda. ‘Wat ik knap vind, want het is heel makkelijk om de oorlog te verheerlijken. Hoe langer ik de oorlog zelf meemaak, hoe meer ik inzie dat er niets moois is. Behalve misschien de kameraadschappen onder militairen en solidariteit onder burgers. Je ziet de zinloosheid van tweeduizend meter oprukken naar een dorp dat er niet meer is én dat later weer terugveroverd wordt. Maar de essentie van de strijd van Oekraïne is niet zinloos.’

Kijk de documentaire