‘We waren echt op weg naar een wereld zonder aids’

Wat vond je van de documentaire Mijn broer?
Mark Vermeulen: ‘Het schetst een mooi tijdsbeeld. Ik vond het een heel volledig en ontroerend verhaal. De hoofdpersoon Bart komt echt tot leven in de film. Het emotioneerde me, maar ik heb ook regelmatig hard gelachen. Ondanks de zwaarte van het verhaal zit er veel liefde en humor in.’

Wat viel jou op aan de film?
‘De heftigheid van hiv in de jaren tachtig en negentig. Een van Barts vrienden vertelt hoe hij zestig procent van zijn vrienden verloor aan de gevolgen van aids. En dat hij destijds bijna elke week een uitvaart had. Die heftige periode heeft ons beeld van hiv en aids sterk bepaald.

Daarnaast toont de film heel duidelijk het stigma rondom hiv. Bijvoorbeeld wanneer Bart in Amsterdam overlijdt en de begrafenisondernemer hem niet naar Zeeland wil vervoeren. In die tijd was er veel minder bekend over hiv dus er heersten allerlei angsten. Helaas bestaat dat stigma en die onwetendheid nog steeds.

De zwijgcultuur rondom hiv en aids is ook een rode draad in de film. Filmmaker Koert Davidse vertelt in de openingsscène dat hij niet heeft gesproken op de uitvaart van zijn broer. In de hele film komt dat zwijgen terug. Bij zijn zussen in Zeeland, bij zijn vrienden in Amsterdam. Er werd niet over gepraat, terwijl dat waarschijnlijk wel veel verlichting had geboden. Deze zwijgcultuur leidt vaak tot eenzaamheid.’

In de documentaire stelt een van de vrienden van Bart dat de homo-emancipatie van eind jaren zeventig door de komst van aids weer ‘door de modder is gezakt’. Hoe zie jij dat?
‘Er is een periode geweest dat men dacht dat emancipatie een begin en een eind had. Maar de les van de afgelopen jaren is dat de strijd voor emancipatie, ook die van vrouwen, nooit af is. Soms doe je twee of drie stappen terug om daarna weer een stap vooruit te doen.

In de film zie je dat de homo-emancipatie eind jaren zeventig, begin jaren tachtig een enorme vlucht kreeg. Er werd daar een enorme seksuele vrijheid verworven die door een infectieziekte weer een deel werd afgenomen. Er zat opeens een negatieve kant aan die bevrijding. Tegelijkertijd heeft veel aids-activisme ook weer een impuls gegeven aan de homo-emancipatie.’

Hoe staat Nederland er nu voor qua behandeling van hiv-patiënten?
‘Ik denk dat we trots mogen zijn op hoe Nederland het doet. Er zijn weinig landen in de wereld die het beter doen als het gaat om behandeling van hiv. Je kunt tegenwoordig met één pil per dag of één prik per twee maanden een normale levensverwachting hebben. Met die medicatie is hiv ook niet meer overdraagbaar. Dus voor de seksualiteit van mensen met hiv is dat een enorme doorbraak geweest.

We zien wel dat het aantal besmettingen de laatste vijf jaar niet verder afneemt. In Nederland zijn er ongeveer 24.000 mensen met hiv, waarvan 1500 mensen het zelf niet weten. Als je, net als Bart, niet weet dat je het hebt, kan je immuunsysteem het begeven en kun je overlijden aan de gevolgen van aids. Ook is er een besmettingsgevaar. Gelukkig is er een hiv-preventiepil, PrEP. Die pil wordt alleen niet volledig vergoed, waardoor niet iedereen er toegang tot heeft. Het Aidsfonds ziet dat daarin echt nog stappen te zetten zijn, net als in voorlichting voor bepaalde groepen over de risico’s als je die pil niet neemt.’

Kort na zijn aantreden in januari 2025 zette de Amerikaanse president Trump het belangrijkste wereldwijde hiv-programma PEPFAR stil. Welke gevolgen zijn daar nu al van te zien?
‘De Amerikanen betaalden ongeveer de helft van de internationale hiv-financiering. Trump besloot van de een op andere dag met een pennenstreep die steun stop te zetten. Hierdoor hadden veel landen geen tijd om zich hierop voor te bereiden. Klinieken werden gesloten, medicijnvoorraden liepen terug. Naar schatting gaat dit besluit de komende jaren wereldwijd tot zo’n zes miljoen extra hiv-infecties leiden en gaan zo’n vier miljoen mensen overlijden aan de gevolgen van aids.

Ook is er nu de angst dat de vooruitgang die we de afgelopen jaren geboekt hadden, gedeeltelijk weer vervalt. We waren echt op weg naar een wereld zonder aids. In Afrika nam het aantal nieuwe hiv-infecties ieder jaar af. Een aantal rijkere Afrikaanse landen heeft zelf een deel van de steun kunnen oppakken, maar in sommige landen zijn die middelen er niet. Daarnaast zijn er landen waar de overheid überhaupt geen medicatie of voorlichting aan homomannen wil geven. Of die vinden dat jonge vrouwen helemaal geen seks mogen hebben.’

Kunnen documentaires als Mijn broer helpen het stigma rondom hiv te doorbreken?
‘Ik denk dat het verhaal van de aidspandemie meer verteld mag worden. Zeker nu de getuigen ervan op een bepaalde leeftijd komen. De generatie na de pandemie was denk ik ook blij dat het even niet over hiv en aids ging, maar tegenwoordig lijken we weer interesse te hebben in die periode.

Daarbij denk ik wel dat het heel belangrijk is een onderscheid te maken tussen beeldvorming uit die tijd en beeldvorming nu. Zo is er een iconisch fragment van aidspatiënt René Klijn bij Paul de Leeuw wat veel mensen op hun netvlies hebben staan. Dat was heel krachtige televisie, maar is geen volledige representatie van hiv. Er zijn nu heel goede middelen om je te beschermen tegen hiv en soa’s. Het is belangrijk je bewust te zijn van de risico’s van hiv, maar we moeten mensen niet onnodig bang maken. Het is een groot goed om te genieten van seks en seksualiteit.’