‘Slechts negen procent van de heterostellen verdeelt de zorgtaken echt gelijkwaardig’

Wat was de aanleiding voor de film?
Juul Op den Kamp: ‘Deze film is ontstaan vanuit een gezamenlijk idee van mij en mijn producenten Indy Kisoen, Monique Busman en Anne van der Ven. We maakten ons zorgen over ongelijkheid tussen mannen en vrouwen binnen het traditionele gezin. Maar ook over hoe belangrijk het gezin wordt gemaakt in beleid. Men denkt vaak dat je je leven zelf vormgeeft, maar de manier waarop systemen zijn ingericht bepalen welke keuzes je maakt. Bovendien is het dit jaar zeventig jaar geleden dat handelingsonbekwaamheidswet is afgeschaft. Een goed moment om de balans op te maken dus.’

Er is ook woede voelbaar in je film. Klopt dat?
‘Boosheid gaf me de energie om de film te maken. Ik zag op een gegeven moment Henri Bontebal bij een talkshow zorgen uiten over dat het aantal baby's per vrouw daalt. Dat maakte me woedend. Misschien voelde ik me wel aangesproken. Zijn boodschap leek immers gericht aan vrouwen van begin dertig die hun kinderwens uitstellen, een groep waar ik ook toe behoor. Maar ik was er vooral klaar mee dat er continu zorgen worden geuit over het dalende geboortecijfer, maar er niet gekeken wordt naar waaróm dit zo is.

Slechts negen procent van de heterostellen weet huishoudelijke taken en zorg voor de kinderen echt gelijkwaardig te verdelen. Dat maakt kinderen krijgen een ontzettend slechte deal voor vrouwen. Ik wil best een gezin, als er een betere deal komt. En met mij vele vrouwen. Ik vind dat politici niet meer mogen oproepen tot meer kinderen krijgen, tot er betere voorwaarden zijn gecreëerd.’

In de film worden deskundigen geïnterviewd in een huiselijk decor. Waarom deze setting?
‘Het ideaal van het gezin en de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen worden in stand gehouden door verschillende lagen in het systeem. Denk daarbij aan ongelijk ouderschapsverlof, gebrek aan publieke toegankelijke kinderopvang, maar ook hoe het hele belastingstelsel nog steeds is ingericht op 1,5 verdieners, waarbij de vrouw opvallend vaak het stapje terug moet doen.

Met dit decor wil ik benadrukken dat die ideeën over gender, verbonden aan een jaren vijftig romantiek, een construct zijn in plaats van een natuurlijk gegegeven. Daarom laat ik aan het einde van de documentaire het decor openbreken: want zolang we niet van het construct afstappen en opnieuw kijken naar de mogelijkheden, verandert er niets.’

In het maatschappelijke debat over onbetaalde arbeid en de zorgverdeling, is er vaak een stuk minder aandacht voor vrouwen van kleur. Waarom besteed jij hier wel aandacht aan?
‘De ongelijke verdeling van zorgtaken in heterorelaties wordt doorgaans niet opgelost door de mannen meer te laten doen, maar door iemand anders in te huren voor schoonmaakwerk en zorg voor kinderen. Vaak zijn dat, zoals onderzoeker Nawal Mustafa in de film aanstipt, vrouwen met een migratieachtergrond. Dit is vaak laagbetaald werk en het gebeurt vaak zwart, waardoor die vrouwen weinig sociale zekerheid en erkenning krijgen.

Deze “oplossing” voor de genderongelijkheid zorgt vervolgens ook nog eens voor grotere ongelijkheid tussen witte vrouwen en vrouwen van kleur. Ik snap dat dit in de huidige situatie zo verloopt, maar ik vind het verdrietig dat dit ook onderdeel is van het systeem. Daarom wilde ik het aankaarten in de film.’

Je focust in je film op de ongelijkheid in heteronormatieve gezinnen. Heb je overwogen om een ander perspectief te tonen?
‘Ik heb wel een queergezin gesproken, maar ik kon dat niet meer in de film kwijt. Uiteindelijk heb ik gefocust op heterostellen, omdat ongelijke verdeling echt een heteroprobleem is. Het perspectief van queergezinnen is wel interessant omdat zij, bij gebrek aan vaste normen, vanaf het begin veel meer nadenken en vastleggen over de verdeling. Door dat gesprek van tevoren te voeren, komen ze gelijkwaardiger uit.

In mijn research viel het op dat heterostellen er vaak van uitgingen dat gelijkwaardige verdeling vanzelf zou gaan, wat overduidelijk niet gebeurt. Ik vind het jammer dat ik geen langere film kon maken. Want dat contrast, en het belang van dat gesprek voordat je een gezin sticht, had ik graag getoond.’

© BNNVARA

Wat was voor jou verder nog een verrassende ontdekking?
‘De gesprekken met mannen over hoe onzeker zij worden van die ongelijke zorgverdeling vond ik heel inzichtelijk. Het fenomeen maternal gatekeeping vind ik daarin fascinerend: dat vrouwen ervan overtuigd zijn dat zij beter kunnen zorgen omdat zij de moeder zijn.

Ik heb het effect daarvan gezien bij vrienden van me toen ze vader werden: ze voelden zich buitengesloten en totaal niet betrokken omdat ze de boodschap kregen dat ze het niet zouden kunnen. Als we een gelijkwaardige verdeling willen, moeten mannen zich betrokken voelen bij zorgtaken én het op hun eigen manier kunnen doen. Dat vond ik een belangrijk inzicht.’

In de documentaire wordt op een gegeven moment gezegd: ‘We hebben meer verbeelding en opties nodig’. Welke opties zie jij voor je als alternatief voor het kerngezin?
‘Zo’n alternatief hoeft niet één vaste vorm te hebben, maar de kern is dat zorg geen privézaak is van de biologische ouders. Zorg kan veel collectiever worden georganiseerd. Dat is eerder in de geschiedenis zo geweest, zoals ik ook in mijn film laat zien. Werk en zorg liepen meer door elkaar en naast de ouders zorgden ook andere volwassenen voor de kinderen.

Het is dus belangrijk om meer in termen van community te denken en minder vanuit het kerngezin. Dit kan verschillende vormen aannemen: van meerouderschap tot communes, maar ook iets simpels als vaste afspraken met buurtgenoten om elkaars kinderen op te vangen. Door het toegenomen individualisme heerst er nu een idee dat ouders alles zelf moeten opknappen. Hierdoor trekken ze zich ook steeds meer terug in hun eigen gezinsbubbel.

Ik vind het dus heel irritant dat een partij als het CDA doet alsof het kerngezin de tegenhanger is van individualisme. Want wie is de hoeksteen van de samenleving? Je ziet dat alleenstaanden zich veel vaker breder inzetten. Die investeren meer in contacten met verschillende mensen en springen overal in: van werk tot mantelzorg. Dat is veel meer de maatschappelijke lijm dan die gezinseilandjes.’