‘Het vertellen van Pasha’s verhaal stond centraal’
In gesprek met regisseur David Borenstein over 'Mr. Nobody tegen Poetin'
Pavel ‘Pasha’ Talankin is een leraar in het Russische stadje Karabash. Wanneer Rusland de grootschalige invasie in Oekraïne lanceert, verandert zijn school in een podium voor staatspropaganda. Twee jaar lang filmt Pasha wat zich afspeelt op zijn school. Het resultaat is te zien in de Oscarwinnende documentaire ‘Mr Nobody tegen Poetin’. NPO Doc sprak met co-regisseur David Borenstein.
Mr. Nobody tegen Poetin
De Russische leraar Pasha onthult in deze documentaire intieme en beelden van Poetins regime.
Wat was het startpunt voor deze film?
David Borenstein: ‘Toen Rusland Oekraine binnenviel, probeerde ik de stemming in Rusland te peilen. Ik was op zoek naar verhalen die vanuit Russisch perspectief konden verklaren wat er gebeurde, omdat ik niet begreep waarom die grootschalige invasie plaatsvond. Ik vroeg me af hoe Rusland zo gek was geworden.
Op hetzelfde moment plaatste een Russisch online platform een oproep voor verhalen over de zogenaamde speciale militaire operatie. Pasha stuurde daar een reactie op, waarin hij vol woede stelde dat hij op zijn school tot propagandist werd gemaakt.
Om mensen in Rusland te beschermen kan ik niet vertellen hoe we precies met elkaar in contact kwamen. Maar iemand zei tegen Pasha dat er een buitenlandse regisseur nodig was om zijn verhaal te vertellen, en zo zijn we aan elkaar gekoppeld.’
Hoe zag het maken van deze film er praktisch gezien uit?
‘Toen we begonnen was er nog een buitenlandse cameraman betrokken bij de film, maar dat werd steeds gevaarlijker omdat Rusland een nieuwe wet invoerde die samenwerking met niet-Russen strafbaar maakte. Pasha begon noodgedwongen steeds meer zelf te filmen en groeide zo uit tot co-regisseur.
Hij stuurde mij de beelden via een beveiligde server. Ik had de film al afgemonteerd toen Pasha Rusland verliet, maar toch smokkelde hij al het materiaal mee. Hij maakte zich zorgen dat ik door de trage internetverbinding in Karabash bepaalde bestanden niet had ontvangen. Terecht bleek later, want er waren inderdaad nog missende bestanden die ik gebruikt heb.’
Jij en Pasha zijn beide regisseur van de film. Wie had zeggenschap waarin?
‘In eerste instantie was Pasha een personage in de film, maar dat veranderde snel toen ik zijn filmtalent zag. In zijn beelden voelde je dat er iemand met sterke emoties achter de camera stond, iemand die écht onderdeel was van het verhaal.
Ik vertelde hem niet wat hij moest filmen; hij bepaalde zelf waar hij zijn camera op richtte. Mijn rol lag bij scenarioschrijven en montage. Zo bepaalden we beiden vanuit onze eigen rol wat we wilden laten zien.’
Kon je als niet-Rus het materiaal goed beoordelen en verwerken?
‘In het eerste jaar sprak Pasha nauwelijks Engels en ik nauwelijks Russisch. We werkten met AI-vertalingen, omdat we geen geld hadden voor een vertaler. Later kwam er een tolk die ons hielp communiceren en mij hielp met het materiaal analyseren.
Ik wilde laten zien hoe Pasha de situatie in Rusland en de propaganda ervaart
Ik wilde mijn eigen blik op Rusland niet centraal stellen. Daarom sprak ik gedurende tweeënhalf jaar minstens één keer per week met Pasha. Door hem te interviewen en te begrijpen hoe hij naar de wereld keek, kon ik zijn perspectief als leidraad in de film verwerken. Ik wilde laten zien hoe Pasha de situatie in Rusland en de propaganda ervaart, en hoe hij omgaat met de weerstand en de hulpeloosheid die hij voelt. Het vertellen van zíjn verhaal stond centraal. Het doel van de film is om centraal te stellen hoe hij de wereld ziet, ondanks dat hij geen expert is.’
Zelf begreep hij overigens niet waarom hij een personage in de film moest zijn. Hij zei: “Ik lever gewoon beelden van de propaganda op school. Wat heeft dat met mij te maken?” Ik moest hem continu aansporen om ook zichzelf te filmen.’
We zien het Oekraïense perspectief niet terug in de film. Heb je overwogen om daar ruimte aan te geven?
‘Ja, dat heb ik overwogen. Ik wist dat er behoefte is aan die context en achtergrond. Ik heb geprobeerd die explicieter op te nemen, maar dat werkte niet in de montage. Het voelde niet authentiek om Pasha uitspraken te laten doen waar hij geen expert in is. Zodra hij meer uitleg moest geven, verloor het verhaal geloofwaardigheid.
Het voelde niet authentiek om Pasha uitspraken te laten doen waar hij geen expert in is
De film pretendeert ook geen onberispelijke autoriteit te zijn. Alles aan de film vertelt je dat dit een simpele leraar uit Karabash is die zijn verhaal vertelt. Bovendien bestaat er zoiets als een subjectieve, persoonlijke documentaire.
Wat mij betreft maakt het Oekraïense perspectief wel deel uit van de film omdat we met Oekraïense vertalers werkten en feedback van Oekraïners kregen tijdens testvertoningen vóór de definitieve montage.’
Hoe gevaarlijk was het wat Pasha deed?
‘Dat vond ik moeilijk te beoordelen. We vroegen veiligheidsadviezen bij de BBC en andere organisaties. Zij maakten ons duidelijk dat het risico extreem was. In Rusland zijn mensen voor minder tot lange gevangenisstraffen veroordeeld. Dat Pasha als leraar met kinderen werkte, maakte het extra gevaarlijk.
In Rusland zijn mensen voor minder tot lange gevangenisstraffen veroordeeld
Daar kwam bij dat hij samenwerkte met buitenlandse partijen, wat kan worden gezien als illegaal of zelfs als verraad. Ik moest hem vaak zeggen dat hij minder roekeloos moest handelen. Zelf leek hij nauwelijks bang.’
Hoe kon hij zo onopgemerkt blijven in zijn verzet?
‘Dat vind ik lastig om te zeggen. Misschien had hij geluk, misschien begreep hij lokale de situatie gewoon goed. Karabash is geen Sint-Petersburg of Moskou; volgens Pasha zijn de risico’s daarom anders. Hij kende de mensen met macht persoonlijk en wist hoe het systeem op die plek werkte. Dat gaf hem het gevoel dat hij kon inschatten wat wel en niet kon.’
We zien in de film hoe Pasha wegkomt uit Rusland, maar de mensen die hij filmt – waaronder zijn moeder en ex-collega’s – zitten nog steeds in Karabash. Lopen zij geen gevaar?
‘Al vroeg in het maakproces maakten we een uitgebreide veiligheidsanalyse. Mensen die door hun houding tegenover het regime in gevaar konden komen, hebben we uit de film gelaten. Vlak voor de release is de documentaire opnieuw doorgelicht en zijn kwetsbare uitspraken verwijderd. Voor zover bekend loopt niemand gevaar.
Mensen die door hun houding tegenover het regime in gevaar konden komen, hebben we uit de film gelaten
Wel bezocht de Russische veiligheidsdienst begin 2025 Pasha’s school. Iedereen werd gevraagd het contact met hem te verbreken en te doen alsof hij niet bestaat. Verder zijn er geen gevolgen bekend. Er waren berichten in Russische kranten dat Pasha’s moeder haar baan in de schoolbibliotheek had verloren door de acties van haar zoon, maar zij werkt er nog altijd.’
Hoe gaat het nu met Pasha?
‘Ik kan er niet al te veel over zeggen, maar hier in het Westen kan hij wel zichzelf zijn op manieren die in Rusland onmogelijk zijn. Natuurlijk zijn er ook uitdagingen en maak ik me soms zorgen. Als ik hem er weer aan moet herinneren om meer aan zijn veiligheid te denken, voel ik me soms net zijn vader. Hij leeft in het moment en is nog even dapper als aan het begin van het filmproces. Ik geloof in hem en denk dat hij, zeker nu de film zo’n succes is, zijn weg zal vinden.’