‘Ik wil de overleden meisjes een gezicht geven in plaats van dat ze anoniem onder een nieuwbouwwijk liggen’

Het is een onderbelicht hoofdstuk in de Nederlandse geschiedenis: de behandeling van meer dan vijftienduizend ‘gevallen’ meisjes door kloosterorde de Goede Herder tussen 1860 en 1978. Ze werden opgevangen in tehuizen van de congregatie, omdat ze verwaarloosd of moeilijk opvoedbaar zouden zijn. In werkelijkheid werden ze gedwongen tot onbetaalde arbeid onder slechte omstandigheden. Veel vrouwen worstelen tot op de dag van vandaag met de gevolgen daarvan. In Meisjes van de Goede Herder doen zij hun verhaal.

Het eerste seizoen van deze serie sloot af met de ontdekking van een vergeten begraafplaats in Almelo. Nu, twee jaar later, gaat het verhaal verder in Meisjes van de Goede Herder – Het vervolg en komen er opnieuw schokkende onthullingen naar boven. Zo vonden er, naast dwangarbeid, ook seksueel misbruik en illegale abortussen plaats in de tehuizen.

Hoe snel na de eerste serie wist je dat er een vervolg moest komen?
Britta Hosman: ‘Direct na de uitzending kwamen er veel reacties. We kregen heel veel brieven, mails en telefoontjes met allemaal nieuwe getuigenissen. Toen dachten we: deze verhalen moeten we ook vertellen.

Zo schreef een grondwerker ons bijvoorbeeld dat hij, toen hij de riolering aan het aanleggen was voor de nieuwbouwwijk in Zoeterwoude opnieuw skeletten had gevonden. Maar die begraafplaats was al in 1972 door militairen geruimd en ook toen werden er 171 onverwachte stoffelijk overschotten gevonden.

Daarnaast schreef een echtpaar ons dat hun nichtjes in Almelo overleden waren. Het wordt dan opeens zo tastbaar. En iemand wiens oudere zus non was geweest bij De Goede Herder, schreef over illegaal uitgevoerde abortussen. Tijdens de research kwamen er steeds meer zaken aan het licht.’

Hoe zijn jij en researcher Dore van Duivenbode met die verhalen aan de slag gegaan?
‘We zijn heel intensief de archieven ingedoken om bewijsmateriaal te zoeken voor de verhalen die wij aangedragen kregen. Het verhaal van slechts één grondwerker over skeletten onder een nieuwbouwwijk is niet voldoende. Daarom belden we aan bij bewoners of zij iets wisten. Er waren inderdaad een aantal mensen die skeletresten in hun tuin hadden gevonden. Helaas wilden ze daar niet over praten, dus doken we het archief in.

Na lang zoeken vonden we een briefje van een jongen van tien jaar gericht aan de burgermeester waarin hij schreef dat hij schedels had gevonden en hij schreef dat hij het niet netjes leuk vond dat “hij kon spelen met de botten van overleden mensen”. Dat vond ik heel bijzonder bewijsmateriaal. Je kunt uiteindelijk best veel in archieven en in de herinneringen van mensen vinden.’

© Merlijn Doomernik

Maar het archief van De Goede Herder is nog steeds gesloten?
‘Ja, dus we weten van veel dingen nog steeds niet precies wat er is gebeurd. Zo is de familie Sanstra tien jaar geleden begonnen met een zoektocht naar hun tantes die tussen 1947 en 1948 een half jaar na elkaar in het klooster overleden. Ze hebben De Goede Herder best vaak aangeschreven, maar ze kregen nooit een reactie. Afgelopen jaar kregen ze opeens wél stukken van een ander zusje van die overleden meisjes. Die was in het klooster ingetreden na het overleiden van haar twee zusjes en heeft daar lang geleefd. Maar dus niks over hun overleden tantes. Pas sinds kort is er een belofte dat ze mogen komen kijken, maar is het onduidelijk wanneer.  Voor deze mensen wil ik zo graag dat dit familiemysterie wordt opgelost.’

Naast deze nieuwe verhalen, volg je opnieuw Lies, Joke, Roos en advocaat Liesbeth Zegveld die in hoger beroep gaan tegen De Goede Herder. Wat vonden jullie belangrijk om daarin te laten zien?
‘Voor mij was het vooral belangrijk om deze geschiedenis te vertellen waar zo weinig aandacht voor is. Het gaat ons niet zozeer om het winnen van een rechtszaak, maar om de strijdbaarheid van de vrouwen die de moed hebben om nu op te komen voor wat hun als kind is aangedaan. Door de rechtszaak kwam er natuurlijk wel heel veel naar boven.

Ik wilde eigenlijk ook nog graag met de Goede Herder samenwerken en hun kant van het verhaal horen, maar zij wilden dat niet meer. Hun wederhoor kun je zien in de rechtszaak-scènes. We hebben ze ook vragen voorgelegd en hun antwoorden zijn te lezen aan het einde van iedere aflevering.

De serie gaat niet alleen over waarheidsvinding, maar ook over onze vrouwengeschiedenis. Over hoe de samenleving met ongehuwde zwangere vrouwen en meisjes omging. Zo is er een scène waarin een vrouw een briefje in de archieven vindt waarin een misbruikte vrouw omschreven wordt als iemand die ‘ontucht met zich had laten plegen’. Gruwelijk om te lezen, dit speelde in 1962. Dat is natuurlijk de wereld op zijn kop.

En daar komt nog bij dat vrouwen destijds ieder jaar kinderen ‘moesten’ krijgen. Dan kwam de pastoor langs om te vragen of ze al zwanger waren. Dat zorgde voor grote gezinnen van soms wel negentien kinderen. Natuurlijk ging dat niet altijd goed en werden sommige kinderen dan in tehuizen geplaatst. Dus in die zin werd het probleem ook gedeeltelijk gecreëerd.’

De rechtszaak is niet gewonnen. Hoe gaat het nu met de vrouwen?
‘Ze gaan in cassatie, dus het is nog lang niet afgelopen. Deze vrouwen zijn heel strijdvaardig, die gaan gewoon door. Ik heb daar veel bewondering voor. In de laatste aflevering van het vervolg ontmoeten Lies, Joke en Roos twee Franse vrouwen die hetzelfde hebben meegemaakt in een Frans klooster van De Goede herder. Die Franse vrouwen zijn nu ook met een rechtszaak bezig zijn.

Overal ter wereld zijn meerdere groepen vrouwen bezig om op hun oude dag te strijden voor gerechtigheid. Ik vind ze ontzettend moedig, want het rakelt ook steeds trauma’s op. Als er in één land een juridische doorbraak komt, dan heeft dat voor De Goede Herder natuurlijk wereldwijd consequenties.’

Wat doet het jou als maker om zo’n aangrijpende serie te maken?
‘Die verhalen gaan onder je huid zitten, maar zo’n serie maak je niet alleen. Ik had heel veel contact met Dore van Duivenbode en veel gesprekken met editor Remí van der Heiden. Het is ook een heel moeilijk en delicaat onderwerp waar je zorgvuldig mee om moet gaan.

We hoopten natuurlijk de sleutel te vinden, en we zijn een heel eind gekomen. In aflevering vier is er zeker een ontknoping. Maar er moet nu meer onderzoek komen en de archieven van De Goede Herder meten open. Dat is wat we met de serie willen bereiken. En ik wil die meisjes die vaak zo jong zijn overleden een gezicht geven in plaats van dat ze anoniem onder een nieuwbouwwijk liggen. Dat zit me toch wel echt dwars. Dit is vrouwengeschiedenis van heel kortgeleden en we weten er veel te weinig van.’

Komt er nog een derde serie?
‘Nou, nu even niet…tenzij er weer veel post komt. Je weet niet of het verhaal nu weer een heel andere wending neemt. Het gaat erom dat het zwijgen doorbroken wordt, dat vrouwen zich niet meer schamen om er over te praten.’