‘Aboozar Amini heeft de stap gezet om met "de vijand” te praten’

Het leven van de 23-jarige Talibansoldaat Samim is weinig spectaculair. In Kabul, Between Prayers zien we hoe hij dagenlang een brug in Kabul controleert. Af en toe grijpt hij in, bijvoorbeeld bij een dronken passagier of bij een aanrijding. Buiten zijn werk heeft hij huwelijksproblemen en wringen zijn extremistische opvattingen met de dagelijkse werkelijkheid. Ook zijn veertienjarige broertje Rafi is al geïndoctrineerd. Hij reciteert Koranverzen, zegt klaar te zijn voor oorlog en praat ook verlegen over zijn eerste verliefdheid.

Hoe de Taliban weer aan de macht kwamen

Om de situatie van Samim en Rafi te begrijpen, is het volgens journalist en Afghanistandeskundige Bette Dam essentieel inzicht te hebben in hoe de Taliban wortel kon schieten, hoe ze weer aan de macht kwamen en hoe zij nu besturen. Dam woonde lange tijd in Afghanistan en promoveerde op medianarratieven over het land.

Dam: ‘In 2001, toen de Amerikanen kwamen, gaven veel Taliban zich over, en was de oorlog tot stilstand gekomen.  Die lokale toenadering werd echter door de Verenigde Staten genegeerd. Kort na de aanslagen van 11 september bleven de Amerikanen vanuit een sterke wraak-emotie de Taliban als vijand zien en stelden hen gelijk aan Al Qaida, die verantwoordelijk was voor de aanslagen. De Taliban en Al Qaida op één hoop gooien is wat de VS vaak doet met Islamitische groeperingen. Ook al delen ze bepaalde religieuze wortels, ze verschillen sterk in hun geschiedenis, organisatie en doelstellingen.’

Daarna was er een land zonder vijand en hielpen de Amerikanen voormalige krijgsheren aan de macht in de provincies. Dam: ‘Zogenaamd in naam van de Taliban pleegden zij geweld en schakelden belangrijke rivalen uit. Dat leidde tot veel burgerslachtoffers en voedde de steun voor de Taliban. Voor veel Afghanen had aansluiting bij de Taliban weinig met ideologie te maken: het was eerder een vorm van wraak voor verloren familieleden.’

Toen de Amerikanen zich in 2021 terugtrokken, was het daarom voor de Taliban relatief eenvoudig de macht weer te pakken. De voormalig correspondent ziet ook in de film dat het huidige regime radicaler is geworden: ‘Zo zegt de veertienjarige Rafi dat hij in Palestina wil vechten; het eerdere taliban regime had vooral een binnenlandse agenda. De Taliban zijn ook antiwesterser dan ooit. De haat richting de Verenigde Staten is toegenomen, mede door jarenlang geweld en verlies onder de bevolking.’

Het Afghanistan van vandaag

Volgens Dam zijn de Taliban overtuigd dat zij hun bevolking een prachtige Islamitische staat bieden. In Kabul, Between Prayers komt het terug in het vele bidden van Samim, maar ook in het onderwijs dat broertje Rafi krijgt. ‘De Taliban heeft weinig met het publieke onderwijs- de maktab,’ zegt Dam. ‘Scholen waarvan ze denken dat de Amerikanen jarenlang het curriculum bepaalden, wantrouwen ze. Veel traditionele Taliban hebben het liefst dat niemand meer naar die school gaat; ze bouwen nu veel nieuwe madrassas.’

Het moment waarop Samims broertje Rafi met grote liefde over de Koranlessen spreekt, en vervolgens toegeeft dat hij het boek niet begrijpt, is volgens Dam inzichtelijk. ‘Hij spreekt zelf Pastho, terwijl de Koran in het Arabisch is. De meerderheid van de Taliban weet niet wat ze lezen in het boek; net als katholieken die de Bijbel in het Latijn niet begrijpen.'

Dam legt uit dat de Taliban hun eigen versie van Islam hebben gecreëerd: ‘Het is een ouderwetse, tribale versie die veel vrouwonvriendelijker is dan de Islam. Inmiddels zijn zeker tachtig procent van de Taliban-leiders pro-meisjesonderwijs. Aan de top zitten echter oude tribale mannen, die oude regels volgen waarin vrouwen de familie-eer kunnen beschadigen en daardoor nauwelijks naar buiten mogen.’  

Praten met "de vijand"

In Kabul, Between Prayers wil de regisseur de Taliban leren kennen. Volgens Dam zeer uniek: ‘Aboozar Amini heeft dé stap gezet om te praten met “de vijand”. Dat is heel bijzonder, zeker als je weet dat de maker behoord tot de Hazara-minderheid, waarvan velen niets moeten hebben van de Taliban omdat ze zich door hen onderdrukt voelen.'

‘Praten met alle kanten van een conflict is essentieel, ook in de journalistiek’, stelt Dam. ‘Al sinds academisch onderzoek over de Russische Revolutie hebben we bewijs dat Amerikaanse geneigd zijn de vijand uit te sluiten. Nieuwsmedia, ook in Europa, volgen vaak onbewust de grenzen van het debat zoals die door politieke elites worden gesteld. Daardoor komen stemmen buiten dat kader vaak pas aan bod wanneer elites zelf verdeeld raken.'

Ze vervolgt: 'De Nederlandse media ANP, de Volkskrant en NRC produceerden gedurende twintig jaar Afghanistan-verslag minder dan vijf procent Taliban bronnen, bleek uit een van onze eigen latere onderzoeken. De New York Times is niet veel beter.  Een ander oud voorbeeld is de weinige Palestijnse en vele Israelische bronnen in het Westerse verslag. Wie wist er van de Nakba? En wanneer?  Wie wist er van de Taliban-overgave in 2001?  De journalistiek zou hier een intern debat over moeten hebben en zoeken naar hoe dit elke keer weer kan gebeuren.’

‘We moeten naar verschillende kanten blijven luisteren', stelt Dam. 'Ook naar de onofficiële bronnen. Meegaan met woordvoerders is lui en gevaarlijk; de Nederlandse defensiewoordvoerder verdraait net zo de waarheid als een Russische of Taliban woordvoerder. Je moet alles verifiëren.’

Hoe zit de toekomst eruit?

Wat is er te zeggen over de toekomst van Afghanistan? Dam: ‘De Taliban zit niet in het zadel omdat ze zo populair zijn; ze zijn een dictatuur. We kunnen moeilijk peilen wat mensen daar werkelijk van vinden. Over het algemeen willen Afghanen hetzelfde als jij en ik: vrijheid. Er zijn echter nauwelijks signalen dat dit regime op korte termijn wankelt.’

Ze vervolgt: ‘Er was onlangs wel een zaak van mishandelde vrouwen op straat, een grote demonstratie van mannen volgde, dat was voor het eerst.  Bovendien spelen er soms krachten die wij als westers publiek niet zien. Wie had voorzien dat een van de voormalige al-Qaida leden in Syrië Assad uit het zadel zou wippen? Ondanks de stabiliteit van het regime, kunnen er tegenkrachten ontstaan. Het is te complex om te voorspellen.’

Meer over dit onderwerp