Een ode aan het vooroorlogse Amsterdam en haar Joodse ziel

Regisseur Sandra Beerends over archiefdocumentaire ‘Nesjomme’.

Malou Wagenmaker

15 juni 2025

De archiefdocumentaire ‘Nesjomme’ brengt op levendige wijze het vooroorlogse Joods Amsterdam in beeld. Het fictieve personage Rusha, in audio vertolkt door actrice Rifka Lodeizen, neemt de kijker aan de hand van talloze archieffragmenten mee in het dagelijks leven van de Joodse gemeenschap in Amsterdam van 1918 tot en met de Duitse bezetting. Waarom wilde regisseur Sandra Beerends dit verhaal op deze manier vertellen?

Het vuurtje voor Nesjomme (NTR) ging in 2019 branden, kort na het verschijnen van Sandra Beerends’ debuutdocumentaire Ze noemen me Baboe.

Beerends: ‘Tijdens een wandeling in Frankrijk liep ik langs een spoorlijn waar allemaal kleine witte steentjes lagen. Die steentjes herinnerden mij aan mijn schoonfamilie. Mijn man is Joods en als er iemand in de Joodse gemeenschap overlijdt, leg je bij de begrafenis geen bloemen neer, maar een steentje. Het is een teken van respect en liefde voor de overledene. Daar wilde ik eigenlijk iets mee doen.’

Interview gaat door onder trailer

Kijk de trailer van 'Nesjomme'

Geschiedenis Documentaires

Nesjomme

Docudrama geïnspireerd op getuigenissen van Joodse Amsterdammers tussen Eerste en Tweede Wereldoorlog.

Ik realiseerde me dat bij het herdenken van de Joodse gemeenschap de nadruk vooral ligt op de Holocaust en bijna niet op de mooie dingen uit het dagelijks leven van vóór de Tweede Wereldoorlog
Sandra Beerends

Filmische monument voor het alledaagse Joodse leven in plaats van de dood

Ongeveer een jaar later overleed Beerends’ moeder, wat haar opnieuw aan het denken zette: ‘Bij haar overlijden herdacht ik vooral de mooie momenten uit haar leven en wat ze mij geleerd heeft. Ik realiseerde me dat bij het herdenken van de Joodse gemeenschap de nadruk vooral ligt op de Holocaust en bijna niet op de mooie dingen uit het dagelijks leven van vóór de Tweede Wereldoorlog.'

'In diezelfde periode werd het Holocaust namenmonument in Amsterdam geplaatst. Een belangrijk monument waarbij iedere steen een mens herdenkt. Een mens met een naam, een geboorte- en een sterfdatum. Ik heb met Nesjomme geprobeerd om een filmisch monument te maken voor het leven van al die mensen tussen die twee data.’

Er is door de oorlog zo’n gat geslagen in de geschiedenis dat het voor veel Joden moeilijk is om onbevangen over het leven van daarvoor te vertellen
Sandra Beerends

Ode aan het leven en universeel verhaal over menselijkheid

Om die periode te ontdekken, begon Sandra Beerends een onderzoek in haar eigen misjpoge: ‘Dat is mijn Joodse familie in de breedste zin van het woord, dus iedereen die maar een beetje tante, neef, nicht of buur is.’ Die zoektocht naar informatie vroeg om een zorgvuldige aanpak. Beerends vertelt: ‘Er is door de oorlog zo’n gat geslagen in de geschiedenis dat het voor veel Joden moeilijk is om onbevangen over het leven van daarvoor te vertellen. De mensen die momenteel nog uit eigen ervaring over de vooroorlogse periode kunnen spreken, zijn erg oud. Voor je het weet, gaat het gesprek weer over de oorlog. Ik wilde met deze film juist een ode aan het leven maken en zo een universeel verhaal over menselijkheid vertellen.’

Naast haar eigen interviews las en keek Beerends reeds bestaande interviews en dook ze in het archief van Steven Spielbergs Shoah Foundation. De verzamelde informatie uit dagboeken, archieven en gesprekken gaf Beerends een enorme rijkdom aan verhalen. ‘Ik besloot al die anekdotes tot een ketting aaneen te rijgen en daarmee één verhaal te vertellen.’

Dit werd het verhaal van het fictieve personage Rusha die in briefvorm verslag doet aan haar broer Max die naar Indonesië is geëmigreerd. Beerends: ‘Door deze vertelvorm kon ik alle verschillende bevolkingslagen aan bod laten komen. Bijvoorbeeld de arme en rijke Joden, maar ook de religieuze en minder religieuze. Politiek-bewuste joden, zoals de werkers in de diamantindustrie. Ik ben altijd al geïnteresseerd geweest in dingen die er niet meer zijn en wilde ook in dit geval weten hoe die mensen leefden in het interbellum in Amsterdam.’

Als kijker voel je constant spanning bij het zien van de onschuldige mensen op archiefbeeld: deze mensen weten hier nog niet wat er ging gebeuren, wij weten het wel
Sandra Beerends

Amsterdam als migrantenstad

Sandra Beerends, die zelf in Amsterdam woont, beschouwt de hoofdstad van zowel toen als nu als een echte migrantenstad. ‘Ik wil dat mensen in het Amsterdam van nu zich realiseren dat ze op de schouders staan van de mensen die er voor hen waren. Zij hebben iets achtergelaten, qua gebouwen, qua gedachtegoed. De Joden die naar Amsterdam kwamen, kwamen uit Portugal, Spanje en Oost-Europa. Ze namen allemaal iets mee van waar zij vandaan kwamen. Het DNA van de migranten in zo’n stad als Amsterdam voel je nu nog steeds.’

‘Mijn moeder kwam vanuit Indonesië naar Amsterdam, dus ik ben zelf ook onderdeel van die migrantengeschiedenis. Zo herkende ik de ‘bagage’ die de Joodse gemeenschap door de oorlog met zich meedraagt. Ook het niet willen praten over vroeger herinnerde me aan hoe mijn moeder omging met de oorlog in Nederlands-Indië. In de film wilde ik zo ver mogelijk wegblijven van de oorlogsverhalen, maar je ontkomt er nooit helemaal aan. Als kijker voel je constant spanning bij het zien van de onschuldige mensen op archiefbeeld: deze mensen weten hier nog niet wat er ging gebeuren, wij weten het wel.’

Er was een hoopvol geloof dat er een nieuwe wereld zou komen en dat mensen dat samen gingen opbouwen. Dat is een gevoel dat we in de wereld van nu missen
Sandra Beerends

"Dit nooit meer"

Tijdens de research werd Beerends geraakt door het vertrouwen in de mensheid dat zij terugvond in alle verhalen die ze las, hoorde en zag. ‘Die solidariteit na de Eerste Wereldoorlog, de wil om de wereld beter te maken en dingen voor elkaar te doen speelde een grote rol. Niet alleen voor je familie, maar ook voor je omgeving. Er waren zoveel jonge soldaten omgekomen en iedereen zei: “Dit nooit meer.” Er was een hoopvol geloof dat er een nieuwe wereld zou komen en dat mensen dat samen gingen opbouwen. Dat is een gevoel dat we in de wereld van nu missen.’

Archeologische zoektocht naar archiefbeeld

Nesjomme is net als Ze noemen me Baboe een documentaire die volledig uit archiefbeeld bestaat. Beerends: ‘Ik word een soort spons als ik aan een nieuw project begin. Dan wil ik alles lezen, luisteren en kijken over het onderwerp. Op een gegeven moment zit mijn hoofd vol mooie beelden en gebeurtenissen en ga ik onderzoeken hoe die in mijn film passen.’

Het zoeken naar specifiek archiefbeeld omschrijft Beerends als ‘een vorm van archeologie’. ‘Soms hoop je dat je iets unieks vindt, maar kom je het nergens tegen. Ik wilde bijvoorbeeld archiefbeeld tonen van het Joodse feest Pesach, een rituele broodverbranding, maar ik kon het niet vinden. Uiteindelijk kwam ik het per toeval tegen toen ik een oud nieuwsfragment keek en in een omschrijving van een andere clip er iets over zag staan.’

Ik hoop dat mensen zich misschien afvragen: wat kan ik doen om te voorkomen dat deze geschiedenis, in welke vorm ook, zich herhaalt?
Sandra Beerends

Actrice Rifka Lodeizen als gids door de geschiedenis

Het archiefbeeld dat Beerends vond bevatte geen geluid, met uitzondering van de scènes met muziek en zang. Sound designer Mark Glynne zorgde dat alle beelden voorzien werden van realistisch omgevingsgeluid. Beerends: ‘Het sound design van Glynne, de muziek van Alex Simu en de vertellende stem van Rifka Lodeizen zijn als een soort orkest dat op elkaar afgestemd moet zijn.’

De keuze voor actrice Rifka Lodeizen als stem voor het personage Rusha lag voor Sandra Beerends voor de hand. ‘Eigenlijk had ik haar al vanaf het begin af aan in mijn hoofd. Ik vond het belangrijk dat het verhaal door een Joodse Amsterdammer werd verteld. Daarnaast vind ik haar stem heel erg mooi en warm. Er zit iets zorgzaams in, waardoor je haar makkelijk als gids accepteert. Ik hoop dat Rifka’s stem een opening biedt, een soort verbazing en verwondering naar een andere tijd. En dat mensen die niks van dit leven weten, ook mee kunnen reizen en zich misschien afvragen: Hoe heeft dit kunnen gebeuren? En wat kan ik nu doen om te zorgen dat deze geschiedenis, in welke vorm dan ook, zich niet herhaalt?’