'We willen de verschillende perspectieven op het Europese grensbeleid laten zien’

Drie jaar lang volgden makers Eefje Blankevoort, Els van Driel en Tomas Kaan het Europese grens en kustwachtagentschap Frontex en hun critici. In de vierdelige serie Poorten van Europa zie je hoe de papieren werkelijkheid van Brussel botst met de harde realiteit aan de grenzen van Europa.

Mensenrechtenschendingen

Het idee voor de serie ontstond drie jaar geleden, vertelt regisseur Tomas Kaan. ‘Het was in de zomer dat het azc in Ter Apel met hulporganisatie Artsen zonder Grenzen moest samenwerken vanwege de mensonterende situatie. Dat maakte iets bij mij los.’

Blankevoort en Van Driel kenden Frontex al door hun eerdere documentaire Shadow Game (KRO-NCRV, 2021). Daarin reisden de makers mee met jongeren die op de vlucht zijn naar Europa. Van Driel: ‘Toen stonden er soms Frontex-agenten bij de grens. We vroegen ons af: wat doen zij daar eigenlijk?’

Frontex ondersteunt Europese lidstaten in de grensbewaking, maar doet dat volgens critici niet altijd volgens de geldende wetten. Zo zou Frontex betrokken zijn bij pushbacks. Daarbij worden mensen op de vlucht door een lidstaat ‘teruggeduwd’ naar het land waar ze vandaan komen. Van Driel: ‘Soms gebeurt dit met geweld en soms door geplaatste muren of hekken. Maar volgens internationale verdragen moet je altijd ergens asiel kunnen aanvragen.’

Beperkte toegang

Hoe wisten de makers zo diep in de organisatie van Frontex te filmen? Tomas Kaan vertelt dat het aantreden van de nieuwe uitvoerend directeur Hans Leijtens een opening bood: ‘Via Europarlementariër Tineke Strik, die ook in de serie zit, kwamen we met hem in contact. Doordat Leijtens eerder zei meer transparantie te willen bieden, konden we hem op die belofte wijzen.’

De makers hadden drie jaar lang toegang tot Frontex, maar mochten vanwege vertrouwelijke informatie niet overal filmen. Kaan: ‘Frontex monitort dag en nacht wat er gebeurt in een groot deel van de Middellandse Zee. Bijvoorbeeld de precieze patronen van een drone of vliegtuig. Dat is gevoelige informatie die niet wereldkundig mag worden.’

Soms merkten de makers ook dat ze geen volledige transparantie kregen. Regisseur Els van Driel: ‘Er bleek een wereld achter de schermen te zijn waar wij als makers geen zicht en vat op kregen.’

Geen zwart-wit verhaal

De filmmakers willen in hun serie de verschillende perspectieven naast elkaar zetten. Ze spreken Frontex-medewerkers, critici, hulpverleners en grensbewakers. Kaan: ‘We hopen dat de kijker heen en weer wordt geslingerd tussen de verschillende manieren waarop je naar het grensbeleid kan kijken.’ Blankevoort voegt toe: ‘Voor mensen die zo ontzettend geraakt zijn door dit grensbeleid, is die nuance wel moeilijk. In een tijd waarin iedereen gepolariseerd is, is het moeilijk om de ander in zijn dilemma’s te zien.’

De precieze verantwoordelijkheid van Frontex is ook de makers nog steeds niet volledig duidelijk. Kaan: ‘Het is een organisatie in wording. Frontex assisteert de lidstaten, maar in de praktijk is dat een uitruil van informatie tegenover het hooghouden van Europese waarden, zoals mensenrechten. De documentaireserie toont zowel het menselijke dilemma als een systeem dat niet werkt. Dat relativeert niks aan het geweld aan die grenzen. Maar het laat zien dat het niet een simpel zwart-wit verhaal is.’

Systeem met ernstige consequenties

Eefje Blankevoort benadrukt hoe de verhalen van gevluchte mensen en hulpverleners haar nog steeds raken. ‘Vanaf 2010 zijn er overal in Europa enorme grenshekken verschenen. Voor mensen op de vlucht wordt het steeds moeilijker om de grens te bereiken en het recht op een asielaanvraag te krijgen.’ De makers filmden met de Poolse grensbewakers en met burgerhulpverleners die mensen op de vlucht probeert te ondersteunen. ‘Die grensbewakers denken wellicht dat zij het goede doen, want zij zijn in opdracht van hun land die grens aan het bewaken. Zij hebben het idee dat dat moet gebeuren, wat op zich niet gek is. Tegelijkertijd zijn ze wel onderdeel van een systeem dat heel ernstige consequenties heeft. Namelijk de vele sterfgevallen aan onze grenzen.’

Zijn grenzen bewaken en mensenrechten waarborgen met elkaar verenigbaar? Volgens Blankevoort wordt dat nu onmogelijk gemaakt. ‘Overal in Europa zie je dit soort zwaarbewaakte grenzen. Waar kunnen mensen aankloppen die bescherming zoeken? Ik hoop dat mensen gaan kijken en zien wat er uit onze naam met ons belastinggeld aan de grenzen gebeurt. We moeten ons afvragen: willen we medeplichtig zijn aan een grensbeleid dat jaarlijks duizenden doden kost?’

Kijk het hele DocTalks-interview in de video bovenaan deze pagina.