‘Documentaire mag een creatieve versie van de werkelijkheid zijn’
Nieuwe makers: Olivia Mos

Binnenkort op tv
Te zien op zondag 22 november om 00:20 uur op NPO 2 extra, NPO Start en hier.
VPRO
Hoe is het om in deze tijd als documentairemaker te starten? En welke toekomst zien jonge regisseurs voor zichzelf? NPO Doc spreekt met jonge makers over hun startende carrière. In deze aflevering spreekt Hizir Cengiz met regisseur Olivia Mos. In haar afstudeerdocumentaire ‘Hartslag van een ander’ laat zij zien hoe een donorhart vervoerd wordt, buiten het lichaam opnieuw gaat kloppen en uiteindelijk in een andere borstkas terechtkomt.

Hartslag van een ander
In een race tegen de klok legt een donorhart zijn reis af langs operatiekamers, gangen, over wegen en door de lucht.
Het onderwerp harttransplantaties kwam voor Olivia Mos niet helemaal uit de lucht vallen; haar eigen vader had hartproblemen. Via hem kwam de regisseur in aanraking met een chirurg, die vertelde over harttransplantatie.
‘Ik vond het fascinerend hoe ze zoiets kwetsbaars als een hart binnen een heel korte tijd ergens anders heen moeten vervoeren, soms zelfs per vliegtuig’, aldus de filmmaker, die bovendien nieuwsgierig was naar het hart zelf. ‘Het hart staat symbool voor het leven. Vandaar dat ik me specifiek op harttransplantaties wilde richten.’
Een superspannende documentaire
Tijdens het kijken van Hartslag van een ander zit je als kijker op het puntje van je stoel. Je volgt het donorhart als personage, dat onderweg allerlei obstakels tegenkomt: een auto die niet op tijd is, turbulentie tijdens de vlucht en een ambulance met kapotte sirene. Je vraagt je continu af of het hart de eindstreep haalt.
Mos was benieuwd of ze de documentaire spannend kon maken. ‘Documentaire heeft soms iets stoffigs’, aldus de filmmaker. ‘Vaak denken we dat we dat het heel informatief moet zijn. Maar ik denk: hoe interessant om mensen te laten zien wat orgaandonatie is, terwijl mensen ook blijven kijken omdat het misschien iets spannends is?’

De regisseur snapt wel dat sommige makers het niet aandurven om spannende documentaires te maken en kiezen voor het informatieve. ‘Het is ook heel spannend om aan hetgeen wat je gefilmd hebt dingen toe te voegen om het spannender te maken’, aldus de maker.
‘Wij hadden voor deze film 27 uur materiaal. Daaruit hebben we een film van nog geen half uur gemaakt. Dat had ook een heel saaie film kunnen worden die heel goed liet zien wat orgaandonatie is en dat het bijna altijd vlekkeloos verliep. Het evenwicht bewaken tussen spanning creëren en tegelijk een eerlijk beeld geven, vond ik doodeng.’
Toch besloot ze die uitdaging aan te gaan. ‘Ik wil laten zien dat documentaire spannend kan zijn, maar ook dat mensen die de film kijken uiteindelijk meer leren over orgaandonatie. Het mag best een gedramatiseerde versie van de werkelijkheid zijn, maar het moet nog wel voelen als iets wat echt gebeurd is.’
Is dit nog documentaire?
De spanning in Hartslag van een ander zit onder andere in details, bijvoorbeeld de toegevoegde muziek, momenten waarop het geluid plots stopt en close-ups van de ineengevouwen handen van de artsen. Volgens Mos is haar documentaire dan ook grotendeels in de montage ontstaan.
‘Enerzijds maak je het in de montage, maar ook wel tijdens het draaien. Als je 27 uur aan materiaal hebt, dan heb je ook genoeg momenten waarop alles vlekkeloos verliep. Dan zie je de artsen alleen maar dropjes en mandarijntjes eten en doet het hart het gewoon heel goed. Dan ben ik afhankelijk van de crew, want die kunnen mij dan zeggen wat ze op dat moment hebben gehoord of gezien, wat ik vervolgens gebruik in de montage.’

Maar mag je het nog een documentaire noemen als je het dusdanig in de montagekamer maakt? Mos: ‘Vier jaar geleden had ik gedacht: dit is geen documentaire. Ik kom er echter steeds meer achter dat documentaire een creatieve versie van de werkelijkheid mag zijn. Je mág als filmmaker bepaalde dingen inzetten om de werkelijkheid grootster te laten voelen.’
Dat uitgangspunt speelde ook een rol bij de scène in het vliegtuig. ‘Ik vond het magisch en surrealistisch dat zo’n hart op reis gaat en dat het heel even geen ontvanger heeft’, vervolgt ze. ‘Op een gegeven moment zaten we met het hart in het vliegtuig en we hadden hele erge turbulentie. In de montage hadden we dit extra aangezet in geluid, omdat dat was wat we ervoeren. Maar uiteindelijk vond ik dat zonde en hebben we al het geluid weggehaald. Ik hoop dat de kijker daardoor voelt hoe buitenaards het is dat het hart in de lucht hangt. Dat is voor mij een creatieve vertaling van wat ik op dat moment in dat vliegtuig voelde.’

Hartslag van een ander
In een race tegen de klok legt een donorhart zijn reis af langs operatiekamers, gangen, over wegen en door de lucht.