De wereld is een woeste zee

Makers van Morgen

VPRO

10 maart 2020

Het verhaal van de jonge illustrator Pia die in een klein bootje de oceaan oversteekt wordt door de filmmaakster Marte Bosma aangegrepen als een poging te ontsnappen aan de onzekerheid van het bestaan.

Beelden van de zee veranderen in hypnotiserende scènes waarin surrealistische tekeningen en foto’s de scheiding tussen de werkelijkheid en het bizarre doen vervagen. De wereld is een woeste zee maakt je melancholisch en doet je verlangen naar deze grenzeloze en soms eenzame vrijheid van dobberen in een klein bootje op de oceaan.

Regie: Marte Bosma

‘Ik verloor me helemaal in Pia’

In gesprek met de regisseur

Tekst: Anne van Blijderveen

In de zomer van 2019 verloor ze plotseling een vriendin. Die gebeurtenis zette het wereldbeeld van jonge maker Marte Bosma (22), regisseur van De wereld is een woeste zee, op z’n kop. ‘Als twintiger bouw je aan je toekomst en je vertrouwt erop dat dat ook gaat lukken en ineens blijkt alles zo voorbij te kunnen zijn. Ik verloor daardoor het vertrouwen in de goede afloop der dingen.'

Marte zocht een manier om dit verlies te verwerken. Toen ontmoette ze haar hoofdpersonage Pia. Een meisje dat, terwijl ze niet kon zeilen, in een klein zeilbootje in 31 dagen de oceaan was overgestoken. En alsof dat nog niet bijzonder genoeg was, deed ze dit samen met een Zweedse jongen die ze nog maar een maand kende. ‘Het was ontzettend gevaarlijk, maar ze deden het gewoon. En dat beeld van een klein bootje dobberend op de grote oceaan greep me aan’.

Tekst gaat verder na afbeelding

Gedachtewereld

Toevallig genoeg ontmoette Marte Pia op een bootfeestje. Daar praatten ze lang door over Pia’s bijzondere – en eigenlijk impulsieve – oversteek over de oceaan. ‘Pia ontmoette Gustav die al sinds zijn vijfde droomde van zo’n bootreis en ze besloot gewoon aan te sluiten.’ De dag na het bootfeestje gaan Marte en Pia samen surfen bij Hoek van Holland. ‘Daar vertelde Pia mij nog meer over haar ervaringen en heb ik haar ook gefotografeerd terwijl ze naar de zee kijkt. Dat werd een boeiende foto, want hij laat zien dat zij door die reis een bijzondere band heeft opgebouwd met de zee.’ Het beeld van Pia’s bootje (Ronja) als een kleine stip op de oceaan gaf Marte de ruimte om erop los te filosoferen. ‘Maar pas toen ik haar tekeningen zag was ik echt geboeid. Ik dacht dat je alleen op zee tot rust en tot jezelf zou kunnen komen, maar door de enorme golven is het gewoon een kermisattractie. Uit haar tekeningen bleek ook dat ze zichzelf erg was kwijtgeraakt. In dat gevoel herkende ik me op dat moment sterk.’
Na de tekeningen volgden ook dagboekpassages van Pia. Tijdens de oversteek had ze veel geschreven over hoe ze de grootsheid van de oceaan ervoer, de eenzaamheid, de vervreemding en de enorme chaos om haar heen. ‘Ik vond het heel bijzonder dat ik haar gedachtewereld mocht binnentreden. Ik kreeg niet alles hoor, sommige dingen waren te persoonlijk. Maar het gaat voor mij ook niet om haar persoonlijke leven.’ Vervolgens probeerde Marte Pia’s tekeningen en teksten te interpreteren om het overkoepelende thema te vinden. Die zoektocht naar waar Pia’s gedachtes en gevoelens en Martes eigen gevoel van verlies nu echt overgingen ontwikkelde zich tijdens de montage. ‘Eerst dacht ik dat het ging over het verlangen naar leegte en rust, dus ging ik scènes bouwen uit de foto’s, de beelden en de teksten die daarmee te maken hadden. Maar dan bleek het dat toch niet te zijn. Mijn volgende gedachte was controle. Controle krijgen op de chaos. Maar dan zei Pia in haar dagboek: ‘ik probeerde dat te doen door te tekenen, maar mijn tekeningen waaiden vervolgens in zee.’ Dan was ze de controle weer kwijt. Dus dat was het ook niet. Uiteindelijk kwam ik tot de conclusie dat het gaat om de acceptatie van de chaos. Zo heb ik het narratief voor De wereld is een woeste zee opgebouwd.'
De climax van de film is dan ook het moment waarop alles een grote ruimte is, waarop de horizon – het enige referentiepunt dat je hebt op zee – weggevallen is en dat het blauw van de lucht en het water een worden. Niet alleen de horizon valt op een gegeven moment weg. Ook Marte – haar gedachtes drukt ze uit in tekst in de film – valt weg in de film. ‘Op een gegeven moment draaide het alleen nog maar om Pia. Ik verloor me helemaal in haar.’

Tekst gaat verder na afbeelding

Sitar

Het moeilijkste onderdeel van het maakproces was het beginnen. ‘Ik had zoveel materiaal – foto’s, video’s en teksten van mezelf, maar ook de teksten en tekeningen van Pia en GoPro-beelden die ze tijdens de reis had gemaakt – dat ik niet wist waar ik moest beginnen. Maar toen ik eenmaal aan de slag ging, had ik de smaak direct te pakken. Het was zo bijzonder om Pia’s stem te combineren met zeegeluiden; het creëert iets totaal nieuws. Het voelde alsof ik met haar op die boot was.’ Om het onderscheid te maken tussen haar eigen gedachtes en die van Pia voegde ze die van haar in tekst toe en die van Pia in audio. ‘Lezen heeft een intiem effect, omdat je eigenlijk altijd je eigen stem hoort voorlezen. Dus het voelt ergens alsof het jouw eigen gedachten zijn.’
In totaal werkt Marte vijf maanden aan de film en maakte het meeste zelf. Zelfs de muziek. ‘Wel heb ik van een jongen die aan het conservatorium studeert walvisgeluiden gekregen die hij had nagebootst met blaasinstrumenten; die kon ik mooi laten overlopen in de echte walvisgeluiden die ik zelf al had gevonden. En heel cruciaal was een vriend van mij die sitar speelt. Er zit zoveel ruimte en emotie in het geluid van dat instrument dat ik het per se moest hebben voor deze film. Toen ik dat toevoegde aan de film viel bij mij ook een beetje het kwartje van de acceptatie van de chaos. Het bracht een soort vrede.’ Voor Marte was het accepteren van de willekeurigheid van het bestaan onderdeel van haar verwerkingsproces. De wereld is een woeste zee is dan ook geen conventionele documentaire geworden. ‘Ik heb gekozen voor het maken van een essayfilm. Dat is eigenlijk een soort onderzoek of vraagstuk dat je met film te lijf gaat. Ik vind dat een hele eerlijke manier van werken omdat de kijker jouw hele proces kan volgen. En dat is iets wat ik in de toekomst wil blijven doen: zo eerlijk mogelijke films maken.’
Toen de documentaire af was, was het ook tijd om het eindresultaat aan Pia te laten zien. ‘Ik vond het echt heel spannend. Ze had namelijk van tevoren de angst dat ze als een gekkie zou overkomen met haar gedachtes over en beeld van de zee. Maar ze vond het uiteindelijk heel mooi. Ze herkende zich ook in het surrealisme ervan. Ze zei: ‘het was ook heel absurd’.’

Marte Bosma (22) jaar studeert Audiovisueel Ontwerp aan de Willem de Kooning Academie en zit nu in het derde jaar. Ze woont in Rotterdam en loopt nu stage bij regisseur Joost van der Wiel.

Meer Makers van Morgen-films

Natuur en klimaat Documentaires

Zeven dagen alleen

In totaal isolement zit Jord voor zeven dagen in een huisje op de veluwe. Houdt hij het vol?

Welzijn Documentaires

Uitzicht

Uitzicht is een geanimeerde documentaire over eenzaamheid. Wat betekent het om je eenzaam te voelen, en waarom vinden we het zo moeilijk om erover te praten? Jonge maker Femme ter Haar onderzoekt, bevraagt en verbeeldt het begrip eenzaamheid vanuit uiteenlopende perspectieven.

Mens en maatschappij Documentaires

Sisca

In de documentaire 'Sisca' volgt filmmaker Job Kuizinga een vrouw in Indonesië die geboren is als man. De film toont haar leven als waria op Bali.

Meer: